COMPUTER LINGUISTICS: PROBLEMS, SOLUTIONS, PROSPECTS

IBORALARNI AVTOMATIK TARJIMA QILISHDA MODELLASHTIRISHNING AHAMIYATI

2026-05-31T00:34:14+05:00

Mazkur maqolada zamonaviy tilshunoslik va kompyuter lingvistikasining eng dolzarb muammolaridan biri – iboralarni avtomatik tarjima qilish jarayonida yuzaga keladigan muammolar tizimli tahlil qilinadi. NLP doirasida mashina tarjimasi tizimlarini takomillashtirish hamda parallel korpuslarni yaratish jarayonida iboralarning to‘g‘ri va mos tarjimasini ta’minlash dolzarb vazifalardan biri sifatida e’tirof etiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining rivojlanishiga qaramay, iboralarning ko‘chma ma’no qatlamlarini va milliy-madaniy bo‘yoqdorligini mashina tarjimasida toʻgʻri aks ettirish masalasi hamon murakkabligicha qolmoqda.

О‘ZBEK TILIDАGI IJОBIY, SАLBIY VА NEYTRАL FIKRLАRNING LINGVISTIK XUSUSIYАTLАRI VА SENTIMENT TАHLIL MUАMMОLАRI

2026-05-31T02:35:33+05:00

Mаzkur mаqоlаdа о‘zbek tilidа sentiment bаhоni аniqlаsh mаsаlаsi lingvistik nuqtаi nаzаrdаn tаhlil qilinаdi. Tаdqiqоt dоirаsidа sentiment tаhlil tushunchаsi, uning аsоsiy kаtegоriyаlаri – ijоbiy, sаlbiy vа neytrаl fikrlаr mоhiyаti yоritilаdi. Shuningdek, о‘zbek tilining аgglutinаtiv tuzilishi, mоrfоlоgik bоyligi, inkоr shаkllаrining xilmа-xilligi hаmdа kоntekstgа bоg‘liqlik kаbi оmillаr sentimentni аniqlаsh jаrаyоnigа qаndаy tа’sir kо‘rsаtishi ilmiy аsоsdа tаhlil qilinаdi. Mаqоlаdа, аyniqsа, ijtimоiy tаrmоqlаr vа nоrаsmiy mаtnlаrdа uchrаydigаn imlо xаtоlаri, qisqаrtmаlаr, slаng birliklаr hаmdа cоde-switching hоlаtlаri sentiment tаhlil jаrаyоnini murаkkаblаshtiruvchi аsоsiy оmillаr sifаtidа kо‘rib chiqilаdi. Bundаn tаshqаri, neytrаl sinfni аniqlаshdаgi qiyinchiliklаr hаm аlоhidа muаmmо sifаtidа yоritilаdi. Tаdqiqоt nаtijаlаri о‘zbek tilidа sentiment tаhlilni sаmаrаli аmаlgа оshirish uchun lingvistik xususiyаtlаrni chuqur hisоbgа оlish zаrurligini kо‘rsаtаdi. Mаqоlаdа keltirilgаn tаhlillаr kelgusidа о‘zbek tiligа mоs sentiment tаhlil mоdellаrini ishlаb chiqish uchun nаzаriy аsоs bо‘lib xizmаt qilаdi.

MATN DAVRINI AVTOMATIK ANIQLASH USULLARI

2026-05-31T04:04:12+05:00

Ushbu tezis matni matnlarning yozilgan davrini avtomatik aniqlash masalasida qo‘llaniladigan zamonaviy yondashuvlarni tahlil qiladi. Hujjatlarda aniq sanalar ko‘rsatilmagan hollarda, ularning davrini tilning diaxronik o‘zgarishlariga asoslanib topish mumkin. Tadqiqotda n-grammalarga asoslangan an’anaviy stilometriya, chuqur o‘rganish va katta til modellari samaradorligi qiyoslanadi. Shuningdek, o‘zbek tilining tarixiy bosqichlari (Qadimgi turkiy, Chig‘atoy, Zamonaviy o‘zbek tili) va milliy korpuslar yordamida mahalliy matnlar davrini tasniflash istiqbollari yoritilgan.

TALABALAR YOZMA NUTQI ASOSIDA TA’LIMIY LEKSIKOGRAFIK MODEL YARATISH

2026-05-31T05:45:37+05:00

Mazkur maqolada nofilologik yo‘nalish talabalari tomonidan yozilgan esse matnlari asosida ta’limiy korpus yaratish va ushbu korpus materiallari asosida leksikografik model ishlab chiqish masalalari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda esse matni statistik va leksik‑semantik tahlil qilinib, ta’limiy lug‘at yaratish uchun metodologik model taklif etiladi.

I TÜRKOLOJİ QURULTAYIN TÜRK XALQLARININ İNKİŞAFI VƏ ELMİ-MƏDƏNİ İNTEQRASİYASINDA ROLU

2026-06-01T16:55:30+05:00

Məqalədə XX əsrdə Bakıda keçirilən, türk xalqlarının mədəni həyatında dərin izlər buraxan I Türkoloji qurultaydan bəhs edilir. Qurultayın çağırılması məsələsi ilk dəfə 1924-cü ildə Ümumittifaq Elmi Şərqşünaslıq Assosiasiyası - «Всесоюзная Научная Ассосациация Востоковедения» tərəfindən qaldırılır. 100 il keçməsinə baxmayaraq türk xalqlarının həyatında silinməz izlər buraxan I Türkoloji qurultayın bütün ağrısı və acısı ilə, dəhşətli represiyalar maşınından keçməsinə rəğmən müasir dövrümüzdə də türk dünyası üçün aktual, mədəni, tarixi hadisə kimi qeyd edilir. I Türkoloji qurultay türkologiya elminin tarixində yeni bir era, yeni bir başlanğıc, böyük dirçəliş, milli oyanış hadisəsi idi. Dünyanın bir çox ölkələrinin tanınmış türkoloqları bu qurultayda türk xalqlarının tarixi, dili, ədəbiyyatı, mədəniyyəti, əlifbası ilə bağlı bu gün də aktual hesab olunan məsələlərlə bağlı elmi məruzələr etmişlər. Qurultayda müzakirə olunan türk dillərinin əlifbası, orfoqrafiya və terminologiyası, yeni əlifbaya keçidin müəyyən olunması qurultayın başlıca məqsədlərindən idi. Bu məsələlər qurultaya böyük coşqu ilə qatılan türk xalqları nümayəndələrinin milli düşüncəsinin, milli varlığının, problemlərinin harayı idi. Qurultayın keçirilməsi olduqca mürəkkəb bir dövrə təsadüf edirdi. Şərq xalqları arasında mədəni quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi üçün onların öz dillərində, daha tez mənimsənilə bilən əlifbaya ehtiyac vardı. Bu əlifba həm də türk xalqlarını birləşdirmək gücünə malik ortaq türk əlifbası rolunu oynamış olurdu. Müasir dövrümüzdə tam bir əsr keçməsinə baxmayaraq bütün türk xalqlarının latın qrafikalı əlifbaya keçməsi hələ də axıra kimi həll olunmamışdır, baxmayaraq artıq ümumi ortaq türk əlifbası qəbul olunmuşdur. Müasir türk dünyasının aktual məsələlərindən biri də ortaq türk dili məsələsidir.

БАСТАУЫШ СЫНЫП ОҚУШЫЛАРЫНЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ЖАЗЫЛЫМЫН ДАМЫТУДА ЦИФРЛЫҚ ҚҰРАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУ

2026-06-02T12:21:46+05:00

Бұл мақалада бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық жазылым дағдысын дамытуда цифрлық құралдарды пайдаланудың тиімділігі қарастырылады. Қазіргі білім беру жүйесінде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану оқыту сапасын арттырудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Əсіресе цифрлық платформалар мен интерактивті бағдарламалар бастауыш сынып оқушыларының тілдік дағдыларын жетілдіруге, шығармашылық қабілеттерін дамытуға жəне оқуға деген қызығушылығын арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында шығармашылық жазылымның ерекшеліктері, цифрлық құралдардың оқытудағы рөлі жəне олардың бастауыш сынып оқушыларының жазу əрекетіне əсері талданады. Сонымен қатар цифрлық педагогика саласындағы ғалымдардың пікірлері негізінде инновациялық технологиялардың артықшылықтары мен кемшіліктері сараланады.

KINOYA VA SARKAZMNING NUTQIY AKTLAR NAZARIYASIDAGI O‘RNI

2026-05-30T17:21:26+05:00

Maqola kinoya va sarkazmning nutqiy aktlar nazariyasidagi o‘rni, kommunikativ vazifalari hamda ularni pragmatik jihatdan tahlil qilishning zamonaviy usullarini tahliliga bag’ishlangan. Sarkazm faqatgina ijobiy so‘zni salbiy ma’noda ishlatish degani emas, balki u matn ostida yashirin ma’noni ifodalovchi murakkab jarayon bo‘lib, uni anglash uchun suhbatdoshlar o‘rtasidagi avvalgi muloqot va umumiy vaziyatga tayanish kerak. Kinoya va sarkazm ko‘pincha so‘zma-so‘z ma’noga mutlaqo zid bo‘lgan yashirin niyatni ifodalaydi va u mazah qilish yoki tanqidni yumshatish kabi ijtimoiy-pragmatik vazifalarni bajaradi. Tadqiqot kinoya va sarkazm qanday maqsadda ishlatilishi va u odamlarga qanday ta’sir qilishini zamonaviy kompyuter texnologiyalari yordamida tushuntirib berishdan iborat. Maqolada xorijiy olimlarning sun’iy intellekt (CNN, LSTM, BERT) yordamida olib borilgan so‘nggi tadqiqotlari o‘rganildi va o‘zaro taqqoslandi.

O‘ZBEK TILIDA FEYK VA MANIPULYATIV AXBOROTNI ANIQLASHDA FEVER VA LINGVISTIK MARKERLAR ASOSIDAGI GIBRID YONDASHUV

2026-05-31T00:58:26+05:00

Global axborotlashuv va raqamli kommunikatsiyalar rivojlangan hozirgi davrda ijtimoiy tarmoqlar, xususan Telegram messenjeri orqali manipulyativ va feyk axborotlarning keng tarqalishi milliy axborot xavfsizligiga jiddiy tahdid solmoqda. Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi bunday xabarlarni avtomatik aniqlash samaradorligini oshirish maqsadida FEVER (Fact Extraction and VERification) metodologiyasini lingvistik markerlar bilan sintez qilishga asoslangan yangi gibrid yondashuv taklif etiladi. Tadqiqot davomida klassik faktcheking tizimlarining agglyutinativ tillardagi, xususan, o‘zbek tilidagi morfologik va sintaktik cheklovlari tahlil qilinib, muammoni hal etish uchun morfologik, leksik, sintaktik va pragmatik sathlardagi manipulyativ indikatorlarni hisobga oluvchi matematik model ishlab chiqilgan. Taklif etilayotgan model axborotning haqqoniyligini nafaqat tashqi manbalardagi dalillar (evidence) asosida, balki matnning ichki stilometrik xususiyatlari orqali ham baholaydi. Maqolada manipulyatsiya indikatorlarining iyerarxik tasnifi ishlab chiqilgan va "UzFEVER" milliy korpusini shakllantirish bo‘yicha kengaytirilgan annotatsiya sxemasi bayon etilgan. Tadqiqot natijalari faktologik verifikatsiya va lingvistik markerlar integratsiyasi dezinformatsiyani topish aniqligini sezilarli darajada oshirishini ko‘rsatadi. Mazkur gibrid yondashuv raqamli media muhitini sog‘lomlashtirishda muhim amaliy ahamiyatga ega.

OʻZBEK TILI NUTQINI ANIQLASH (ASR) TIZIMLARI UCHUN MA’LUMOTLAR TOʻPLAMINI FILTRLASH KONVEYERINI (PIPELINE) ISHLAB CHIQISH VA SAMARADORLIGINI BAHOLASH

2026-05-31T03:22:21+05:00

Automatic Speech Recognition (ASR) tizimlarining aniqligi va barqarorligi bevosita trening dataset sifati bilan bogʻliq. Ochiq manbalardan yigʻilgan audio va matn ma’lumotlari koʻpincha notoʻgʻri transkripsiyalar, mos kelmaydigan audio-matn juftliklari hamda nomutanosib namunalarni oʻz ichiga oladi. Ayniqsa low-resource agglutinative tillarda, jumladan oʻzbek tilida, bunday shovqinli ma’lumotlar modelda gallyutsinatsiya, notoʻgʻri token generatsiyasi va Word Error Rate (WER) koʻrsatkichining oshishiga olib keladi. Ushbu tadqiqotda Whisper asosidagi ASR modellar uchun dataset filtrlash pipelineni taklif etiladi. Taklif etilgan yondashuv audio-matn juftliklarini tekshirish hamda audio davomiyligi va transkripsiya uzunligi mutanosibligini nazorat qilish bosqichlarini oʻz ichiga oladi. Tajribalar natijasida 70 mingga yaqin audio-matn juftliklari orasidan 61 081 ta yuqori sifatli juftliklar ajratib olindi. Eksperimental natijalar oʻzbek tili uchun optimal mutanosiblik 1 soniya audio uchun maksimal 4 ta soʻz ekanligini koʻrsatdi. Taklif etilgan filtering strategiyasi ASR modeldagi gallyutsinatsiyalarni kamaytirib, WER koʻrsatkichini sezilarli yaxshiladi.

TECHNOLOGICAL BASIS OF FORMING UZBEK-ENGLISH PARALLEL CORPUS AND ITS ROLE IN SENTIMENT ANALYSIS

2026-05-31T04:45:46+05:00

This article provides a detailed analysis of the technological foundations and stages involved in building language corpora. The corpus creation process includes collecting texts, cleaning and formatting them, annotating with linguistic tags, organizing and indexing the database, and offering a user-friendly interface and analysis tools. Text collection utilizes diverse sources such as websites, digital documents, and audio speech transcriptions. Subsequently, texts are cleaned, standardized, tagged, and indexed. This process serves as a crucial basis for in-depth linguistic analysis and research in the field of corpus linguistics.

O‘ZBEK TILIDAGI HUJJATLARDAGI XATOLIKLARNI AVTOMATIK ANIQLASHDA MBERT MODELIDAN FOYDALANISH

2026-05-31T06:17:30+05:00

Microsoft Word matn muharririda ingliz tili matnlaridagi imloviy xatoliklarni avtomatik taqdim funksiyasi ishlab chiqilgan. Ammo o‘zbek tilida bunday imkoniyat borligini uchratmadik. Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi matnlaridagi imloviy xatolarni aniqlash muammosi tadqiq qilindi. Ushbu masalani yechishda transformer arxitekturaga asoslangan mBERT modelidan foydalanildi. mBERT modeliga imloviy xatolardan holi, tekshirilgan matnlardan iborat datasetda o‘qitildi hamda model hosil qilindi. Taklif etilgan yondashuvga asoslangan model test qilinganda 94% aniqlikka erishildi.

ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ЭМОЦИОНАЛДЫ ЛЕКСИКАНЫ КОРПУС НЕГІЗІНДЕ АНЫҚТАУ

2026-06-01T17:34:50+05:00

Мақалада қазақ тіліндегі эмоционалды лексиканы корпус негізінде анықтау мәселесі қарастырылады. Эмоционалды лексиканың теориялық негіздері, оның тіл біліміндегі орны және корпус лингвистикасының мүмкіндіктері жан-жақты талданады. Сонымен қатар қазақ тіліндегі эмоциялық бірліктерді автоматты түрде тану әдістері, көңіл күйді талдау (sentiment analysis) жүйелері және эмоциялық сөздіктерді құрастыру мәселелері сипатталады. Зерттеу барысында жиілік талдауы, контекстік талдау, коллокациялық әдіс және компьютерлік лингвистика тәсілдері қолданылды. Зерттеу нәтижелері қазақ тілінің агглютинативті табиғаты эмоционалды лексиканы автоматты түрде анықтауда белгілі бір қиындықтар туғызатынын көрсетті. Мақалада қазақ тіліндегі эмоционалды лексиканы цифрлық ортада зерттеудің болашағы мен NLP технологияларының маңызы айқындалады.

ӘБІШ КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ТАНЫМ

2026-06-15T15:43:47+05:00

В статье анализируются национальные ценности в произведениях писателя Абиша Кекильбаева на основе его произведениях.

UZWORDNET ONTOLOGIYASINING ARXITEKTURASI VA MA’LUMOTLAR MODELI

2026-05-31T00:28:43+05:00

Maqolada o‘zbek tili uchun WordNet tipidagi leksik-semantik resurs (UzWordNet) arxitekturasi tahlil qilingan. O‘zbek tilining agglyutinativ xususiyatlarini hisobga olib, moslashtirilgan ontologik model ishlab chiqilgan. Natijada sinset, lemma, so‘z turkumi va gloss kabi ma’lumotlarni birlashtiruvchi, 3000 sinset, 10000 lemma va 10 turdagi semantik munosabatni qamab oluvchi ko‘p qatlamli model taklif etilgan.

FORMAL GRAMMATIKADA VALENTLIK MUNOSABATLARINING O‘RGANILISHI

2026-05-31T02:29:38+05:00

Ushbu maqolada jahon tilshunosligida formal grammatika doirasida tilning sintaktik strukturasi va semantik bog‘liqligini modellashtirish jarayonida so‘zlar o‘rtasidagi valentlik munosabatlarining tadqiqi masalasi haqida fikr yuritiladi. Leksik birliklarning valentligi – bu uning boshqa so‘zlar bilan sintaktik va semantik aloqaga kirishish, gap strukturasida muayyan o‘rinlarni band qilish hamda nutqiy jarayonda mazmuniy butunlikni hosil qilish qobiliyatidir. Shuningdek, valentlikning nafaqat grammatik, balki chuqur semantik-sintaktik tabiatga ega ekanligi, tillarning formal modelini yaratishdagi ahamiyati, Tobelanish grammatikasida valentlik munosabatlarining o‘rni masalasi tahlilga tortilgan.

PARALLEL KORPUSNING REPREZENTATIVLIGI VA BALANSLASH MUAMMOLARI

2026-05-31T03:54:22+05:00

Ushbu maqolada parallel korpuslarning reprezentativligi va balanslash muammolari lingvistik hamda korpus lingvistikasi nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Parallel korpusning til materialini real kommunikativ holatda qanchalik to‘liq aks ettirishi, uning ilmiy va amaliy qiymatini belgilovchi asosiy omillardan biri sifatida qaraladi. Tadqiqotda reprezentativlik tushunchasining nazariy asoslari, korpusni balanslash metodlari hamda amaliyotda uchraydigan asosiy muammolar yoritiladi. Shuningdek, ushbu muammolarning neyron mashina tarjimasi tizimlariga ta’siri tahlil qilinadi. Maqolada korpus sifatini oshirishga qaratilgan stratifikatsiya, metadata asosida boshqarish va preprocessing yondashuvlari ham ko‘rib chiqiladi.

XIX–XX AСР ИНГЛИЗ ВA ЎЗБЕК БAДИИЙ МAТНЛAРИДA ҚЎРҚУВ ЭМOТИВ КAТЕГOРИЯСИНИНГ ИФOДAЛAНИШИ: КOРПУСЛИ ТAҲЛИЛ ВA NLP ИМКOНИЯТЛAРИ

2026-05-31T05:18:03+05:00

Мaқoлaдa Чўлпoннинг «Кечa вa кундуз» вa Д.Г. Лoуренснинг “Sons and Lovers” рoмaнлaридaги қўрқув эмoтив кaтегoрияси кoрпусли вa NLP метoдлaри oрқaли тaҳлил қилинaди. Тадқиқот жараёнида ҳар икки тилдаги бадиий матнларда қўрқув ҳиссиётининг ифодаланиши қиёсий жиҳатдан ўрганилиб, лингвистик ўхшашлик ва фарқлар аниқланади.

SUN’IY INTELLEKT DAVRIDA LINGVOEKOLOGIYA MUAMMOLARI

2026-05-31T06:49:45+05:00

Ushbu maqolada sun’iy intellekt rivojlanishi sharoitida lingvoekologiya muammolari tahlil qilinadi. Tilning ifloslanishi, leksik deformatsiya, kommunikativ muhitning o‘zgarishi hamda sun’iy intellekt vositalarining til madaniyatiga ta’siri ilmiy asosda yoritiladi. Shuningdek, tilni himoya qilish va sog‘lom lingvistik muhitni shakllantirish bo‘yicha takliflar beriladi.

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ НЕГІЗІНДЕ ОҚУШЫЛАРДЫҢ АҒЫЛШЫН ТІЛІНДЕГІ ЖАЗЫЛЫМ ДАҒДЫСЫН ДАМЫТУ

2026-06-02T12:15:35+05:00

Бұл мақалада жасанды интеллект технологиялары негізінде оқушылардың ағылшын тіліндегі жазылым дағдысын дамыту мəселесі қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында шетел тілдерін оқыту үдерісі инновациялық технологиялармен тығыз байланыста жүзеге асырылуда. Соның ішінде жасанды интеллект платформалары оқушылардың жазылым əрекетін жетілдіруге, грамматикалық сауаттылығын арттыруға, сөздік қорын байытуға жəне шығармашылық қабілетін дамытуға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында ағылшын тілін оқытудағы жасанды интеллект құралдарының мүмкіндіктері, олардың жазылым дағдысын қалыптастырудағы рөлі жəне білім беру сапасына əсері талданады. Сонымен қатар цифрлық педагогика саласындағы ғалымдардың еңбектері негізінде жасанды интеллект технологияларының артықшылықтары мен кемшіліктері сараланады.

AGGLYUTINATIV TIL UCHUN ELEKTRON TEZAURUS YARATISH: O‘ZBEK TILI MISOLIDA ALGORITM VA ARXITEKTURA TAHLILI

2026-06-19T15:25:51+05:00

Ushbu maqolada agglyutinativ tillar, xususan o‘zbek tili uchun elektron tezaurus yaratishning arxitekturasi, algoritmi va leksikografik tuzilishi birinchi bor tizimli tahlil qilinadi. Mavjud tezaurus modellarining o‘zbek tiliga muvofiqlik darajasi ko‘rib chiqiladi, sinset-asosli va morfologik-asosli yondashuvlarning afzalliklari va kamchiliklari solishtirilib, o‘zbek tili uchun gibrid arxitektura taklif etiladi. Jarayonning to‘rt bosqichi – ma’lumot yig‘ish, leksikografik tahlil, semantik modellash va tezaurus chiqishi – BPMN diagramma asosida ko‘rsatiladi. Semantik munosabatlar modeli o‘zbek tili misollarida tavsiflanadi.

О‘ZBEK TILIDАGI MАTNLАRDА SENTIMENT BАHОNI АNIQLАSH UCHUN KОNSEPTUАL MОDEL

2026-05-30T17:15:22+05:00

Mаzkur mаqоlаdа sentiment tаhlil mоdellаrining rivоjlаnishi vа ulаrning о‘zbek tilidаgi mаtnlаrni tаhlil qilishdаgi qо‘llаnilishi о‘rgаnilаdi. Tаdqiqоt dоirаsidа аn’аnаviy mоdellаr (leksik yоndаshuvlаr, Nаive Bаyes, Suppоrt Vectоr Mаchine) hаmdа zаmоnаviy chuqur о‘rgаnish mоdellаr (LSTM, BERT) tizimli rаvishdа tаhlil qilinаdi. Hаr bir mоdelning ishlаsh prinsipi, аfzаlliklаri vа kаmchiliklаri sоlishtirilib, ulаrning sentiment tаhlil jаrаyоnidаgi sаmаrаdоrligi bаhоlаnаdi. Tаhlil nаtijаlаri shuni kо‘rsаtаdiki, аn’аnаviy mоdellаr tezkоr vа sоddа bо‘lishigа qаrаmаy, ulаr mаtnning kоntekstuаl vа semаntik xususiyаtlаrini yetаrli dаrаjаdа hisоbgа оlmаydi. Chuqur о‘rgаnish mоdellаr esа, аyniqsа trаnsfоrmer аsоsidаgi BERT mоdeli, kоntekstni chuqur tаhlil qilishi оrqаli yuqоri аniqlikni tа’minlаydi. Shu bilаn birgа, о‘zbek tilining аgglyutinаtiv tuzilishi, inkоr shаkllаri vа mоrfоlоgik murаkkаbligi sentiment tаhlilni аmаlgа оshirishdа аlоhidа yоndаshuvni tаlаb qilаdi. Mаzkur mаqоlа nаtijаlаri о‘zbek tilidа sentiment tаhlil mоdellаrini tаnlаsh vа tаkоmillаshtirish uchun nаzаriy аsоs bо‘lib xizmаt qilаdi.

O‘ZBEK TILIDA QO‘SHMA GAP STRUKTURALARI

2026-05-31T00:51:21+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi qo‘shma gaplarning struktur modellarini tizimli ravishda o‘rganish masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotda qo‘shma gaplar uch asosiy turga – ergashgan, bog‘langan va bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarga ajratilib, har bir tur uchun formal-struktur modellar ishlab chiqilgan. Modellar sintaktik komponentlarning (ega, kesim, aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol) kombinatsiyasi asosida jadval ko‘rinishida ifodalangan. Ushbu yondashuv qo‘shma gaplarning formal-funksional xususiyatlarini aniqlash bilan birga, ularni kompyuter lingvistikasi doirasida avtomatik tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

O‘ZBEK TILIDA SENTIMENT TAHLILI UCHUN AVTOMATLASHTIRILGAN LEKSIK RESURS YARATISH

2026-05-31T02:51:58+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tili agglyutinativ tabiatini hisobga olgan holda sentiment tahlili uchun avtomatlashtirilgan lug‘at yaratish metodologiyasi ishlab chiqilgan. Tadqiqotda 10 000 ta gapdan iborat uch qatlamli (axborot, ijtimoiy va rasmiy matnlar) korpusini shakllantirish, mBERT va GPT modellarini qo‘llash hamda Word2Vec va PMI statistik metodlari orqali leksik birliklarning hissiy koeffitsiyentini [-1; +1] oralig‘ida hisoblash bosqichlari ko‘rsatib o‘tilgan. Taklif etilayotgan avtomatlashtirilgan tizim an’anaviy qo‘lda shakllantiriladigan lug‘at yaratish jarayoniga nisbatan vaqt unumdorligini 1000 baravardan ortiqroqqa oshirishi va tahlil aniqligini 85% gacha yetkazishi asoslab berilgan.

KORPUS TAHLILI ASOSIDA O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI HARAKAT FE’LLARINING GRAMMATIK VALENTLIK TAHLILI (KELMOQ VA COME FE’LLARI MISOLIDA)

2026-05-31T04:39:44+05:00

Mazkur tadqiqotda oʻzbek tilidagi kelmoq va ingliz tilidagi to come fe’llarining grammatik valentlik xususiyatlari korpus asosida qiyosiy tahlil qilindi. Britaniya Milliy Korpusi (BNC) va Leipzig multilingual korpusi materiallariga asoslangan holda, ushbu fe’llarning real nutqdagi qoʻllanilishi empirik jihatdan oʻrganildi. Tahlil natijalari har ikkala fe’lning monovalent xususiyatga ega ekanligini, ya’ni faqat bitta majburiy argument — ega (Agent/Mover) bilan bog‘lanib kelishini koʻrsatdi. Shuningdek, joy, vaqt va usul kabi komponentlar ixtiyoriy boʻlaklar sifatida qatnashishi, lekin valentlik tarkibiga kirmasligi, gapning mazmuniga katta ta’sir koʻrsatmasligi aniqlandi. Ushbu tadqiqotda fe’llarning orttirma nisbat shakllari orqali valentlik darajasining oshish jarayoni ham tahlil qilindi. Olingan natijalar grammatik valentlik nazariyasining asosiy tamoyillari real til materiallari asosida tasdiqlanishini ko‘rsatdi hamda tilshunoslik, til o‘qitish va korpus lingvistikasi uchun muhim ilmiy ahamiyatga ega ekanligini yoritishga qaratildi.

BILINGV MATNLARDA KOD ALMASHINUVI (CODE-SWITCHING)NI ANIQLASHDA SUN’IY INTELLEKT YONDASHUVI

2026-05-31T06:11:58+05:00

Mazkur tadqiqot bilingv matnlarda kod almashinuvi (code-switching) hodisasini aniqlash va tahlil qilishda sun’iy intellekt yondashuvlarini qo‘llashga bag‘ishlangan. Tadqiqot doirasida Buxoro hududidan yig‘ilgan 1000 ta kommentdan iborat bilingv nutq korpusi shakllantirildi. Korpus o‘zbek–rus, o‘zbek–ingliz va o‘zbek–tojik til juftliklarini o‘z ichiga oladi. Tahlil natijasida kod almashinuvi yuqori darajada, ayniqsa yoshlar nutqida faol qo‘llanilishi aniqlandi. Sun’iy intellekt asosida kod almashinuvi holatlarini avtomatik aniqlash modeli taklif qilindi. Natijalar kod almashinuvi ijtimoiy moslashuv va identifikatsiyaning muhim ko‘rsatkichi ekanligini tasdiqlaydi.

АЗЕРБАЙДЖАНСКАЯ ДИАСПОРА: ОТ ПРОШЛОГО К НАСТОЯЩЕМУ

2026-06-01T17:18:53+05:00

В современном мире концепция диаспоры приобретает все большее значение с точки зрения национальной идентичности, культурного наследия и международных отношений. Азербайджанская диаспора – это явление, имеющее глубокие исторические корни и расширяющееся в современную эпоху. Географическое положение страны, исторические миграционные процессы, политические события и экономические факторы сыграли решающую роль в формировании азербайджанской диаспоры. История массовой миграции азербайджанцев восходит к концу XIX и началу XX веков. Характерными чертами этого периода стали демографические изменения, земельные реформы и миграция национальной интеллигенции в период оккупации Российской империи. Многие азербайджанские интеллектуалы, поэты, мыслители и общественные деятели в те годы искали убежище в Иране, Османской империи и Европе.

Ә. НҰРШАЙЫҚОВТЫҢ КҮНДЕЛІК ЖАЗБАЛАРЫНДАҒЫ ДЕРЕК ПЕН БАЯНДАУ БІРЛІГІ

2026-06-15T15:33:11+05:00

В статье рассматриваются особенности документальности и нарративных стратегий в творчестве казахского писателя Әзілхана Нұршайықова на материале его дневниковых записей. Особое внимание уделяется соотношению фактического и художественного начал, а также способам их реализации в тексте. Анализ показывает, что автор, опираясь на реальные жизненные события и документальные данные, создает выразительные художественные образы, раскрывающие внутренний мир личности. Выявляется, что нарративные формы, такие как повествование от первого лица, элементы диалогичности, включение писем, дневников и воспоминаний, способствуют усилению достоверности и эмоциональной выразительности произведений. Отмечается, что документальность в сочетании с лиризмом и публицистичностью формирует индивидуальный авторский стиль писателя. В результате исследования делается вывод о том, что дневниковые тексты Ә. Нұршайықова представляют собой синтез документального и художественного начал, обладающий значительным познавательным и эстетическим потенциалом.

NLP’DA SINTAKTIK TAHLILNING O‘RNI

2026-05-30T17:38:56+05:00

Tabiiy tilni qayta ishlash (Natural Language Processing – NLP) sun’iy intellektning eng muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, inson tilini kompyuter yordamida qayta ishlash, tushunish va generatsiya qilish masalalarini o‘rganadi. Zamonaviy NLP tizimlari avtomatik tarjima, matn tahlili, savol-javob tizimlari, chatbotlar va axborot qidiruv tizimlarida keng qo‘llanmoqda. Ushbu tizimlarning samaradorligi esa til birliklari o‘rtasidagi grammatik va semantik munosabatlarni to‘g‘ri aniqlashga bog‘liq. Mazkur maqolada o‘zbek tili matnlarini avtomatik sintaktik tahlil qilishning va sintaktik analizatorlarni yaratishning NLPda tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Sintaktik analizatorlarning samaradorligi va aniqligi bevosita sifatli korpus, treebank va lingvistik resurslarning mavjudligiga bog‘liq ekanligi asoslab beriladi. Tadqiqotda dependency parsing, Universal Dependencies (UD), morfologik teglash, sintaktik annotatsiya, treebank yaratish metodologiyasi hamda o‘zbek tilining agglyutinativ tabiati bilan bog‘liq muammolar atroflicha yoritilgan. Shuningdek, parserlarni yaratishda reprezentativ korpuslarning roli, annotatsiya standartlari, neyron tarmoqlar va transformer modellaridan foydalanish istiqbollari muhokama qilinadi. Maqola natijalari o‘zbek tilida zamonaviy sintaktik analizatorlarni yaratish uchun milliy korpus va lingvistik ta’minot tizimini shakllantirish zarurligini ko‘rsatadi.

AXBOROT QIDIRUV JARAYONIDA ONTOLOGIK BILIMLAR BAZASINING SAMARADORLIGINI TAHLIL QILISH

2026-05-31T02:23:04+05:00

Ushbu maqolada axborot qidiruv tizimlarida ontologik bilimlar bazasining o‘rni tahlil qilinadi. An’anaviy qidiruvdan farqli ravishda semantik qidiruv modellarining afzalliklari, xususan, o‘zbek tili NLP tizimlarida ontologiyalarni joriy etish masalalari yoritilgan.

TIL KORPUSINI TEGLASH JARAYONIDA ANNOTATORLARNING ROLI, IAA O‘LCHOVLARI VA TEGLASH SIFATINI TA’MINLASH METODLARI

2026-05-31T03:47:11+05:00

Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasida ishonchli teglangan ma’lumotlar mashinali o‘qitish (ML) va modellarni baholash uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada teglash jarayonining bosqichlari keltiriladi va annotatorlararo kelishuv (IAA) mezonlari asosida teglash izchilligi baholanadi. Matnli korpus tayyorlash, uni teglash ko‘rsatmalarini ishlab chiqish, hamda bir nechta annotatorlar tomonidan mustaqil ravishda matnni teglash bosqichlari bayon etiladi. Annotatorlar mustaqil tarzda so‘z turkumlarini teglash (POS) va nomlangan obyektlarni aniqlash (NER) kabi NLP vazifalari bo‘yicha matnni teg bilan belgilaydi. Annotatorlararo kelishuv darajasi Kohen Kappasi (ikki annotator o‘rtasidagi kelishuv), Fleiss Kappasi (bir nechta annotatorli holatda) va Krippendorff Alpha (umumiy kelishuv o‘lchovi) kabi statistik ko‘rsatkichlar yordamida baholanadi. Olingan natijalar o‘rtacha 0,75 atrofidagi Kappa qiymatini va yuqori kelishuv darajasini ko‘rsatadi. Bu esa teglash natijasining yuqori ekanligini tasdiqlaydi. Shuningdek, annotatorlar o‘rtasidagi tafovutlar teglash bo‘yicha ko‘rsatmalarni yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi. Teglash ko‘rsatmalari qanchalik aniq ishlab chiqilgan bo‘lsa, kelishuv darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Teglash jarayonida IAA kelishuv ko‘rsatkichlarini qo‘llash ma’lumotlar sifatini oshirishga xizmat qiladi.

O‘ZBEK TILIDAGI MATNLARNI AVTOMATIK DAVRLASH MASALALARI

2026-05-31T05:05:32+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi matnlarni avtomatik davrlashning (periodizatsiyaning) lingvistik va algoritmik muammolari tadqiq etilgan. Tadqiqot davomida qadimgi turkiy, eski o‘zbek va hozirgi o‘zbek tili bosqichlarini farqlovchi leksik, morfologik va orfografik indikatorlar tahlil qilingan. Shuningdek, matnlarni xronologik tasniflashda zamonaviy kompyuter lingvistikasi usullari, jumladan, mashinali o‘rganish va neyron tarmoqlar (NLP) modellarining samaradorligi ochib berilgan. Olingan natijalar o‘zbek milliy korpusini takomillashtirish hamda tarixiy qo‘lyozmalarni raqamli identifikatsiya qilish tizimlarini yaratish uchun poydevor bo‘lib xizmat qiladi.

SAVOL GENERATSIYASI UCHUN LINGVISTIK MODEL

2026-05-31T06:42:06+05:00

Mazkur tezisda savol generatsiyasi jarayoni lingvistik model asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotda savol hosil qilish jarayoni matndan axborotni ajratish, uni lingvistik jihatdan qayta ishlash va savol shakliga o‘tkazish bosqichlaridan iborat tizimli jarayon sifatida ko‘rib chiqiladi. Taklif etilgan model morfologik, sintaktik va semantik tahlil darajalarini o‘z ichiga olgan holda savol generatsiyasini bosqichma-bosqich tashkil etishga qaratilgan. Tezisda savol turlari, matn tuzilishining o‘rni hamda lingvistik omillarning savol shakllanishiga ta’siri yoritilgan. Shuningdek, lingvistik model zamonaviy neyron yondashuvlar bilan solishtirilib, uning afzalliklari va cheklovlari ko‘rsatib berilgan. Tadqiqot natijalari savol generatsiyasida lingvistik yondashuvlarning muhimligini asoslab, kelgusida gibrid modellardan foydalanish istiqbolli ekanini ko‘rsatadi.

ОҚУШЫЛАРДЫҢ ЖАЗЫЛЫМ ДАҒДЫСЫН ЖЕТІЛДІРУДЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТТІҢ РӨЛІ

2026-06-02T12:09:03+05:00

Бұл мақалада оқушылардың жазылым дағдысын жетілдірудегі жасанды интеллект технологияларының рөлі қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды қолдану өзекті мəселелердің біріне айналып отыр. Əсіресе жасанды интеллект негізіндегі платформалар оқушылардың жазу мəдениетін қалыптастыруға, грамматикалық сауаттылығын арттыруға, шығармашылық қабілетін дамытуға жəне мəтінмен жұмыс жасау дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік береді. Зерттеу барысында жазылым дағдысының ерекшеліктері, жасанды интеллект құралдарының мəтін құрастырудағы мүмкіндіктері жəне олардың білім беру сапасына əсері қарастырылады. Сонымен қатар ғалымдардың цифрлық педагогика, жазылым əрекеті жəне жасанды интеллект туралы ғылыми тұжырымдары сараланып, қазақ тілін оқытудағы инновациялық бағыттардың тиімділігіне талдау жасалады.

BIGRAM MODELI ASOSIDA GAP GENERATSIYASIDA LAPLAS VA ADD-K SILLIQLASH USULLARINI TAQQOSLASH

2026-06-19T15:17:30+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi psixologiya sohasiga oid 200 ming so‘zdan tashkil topgan korpus asosida bigram modeli yordamida matn generatsiyasi masalasi o‘rganildi. Nol ehtimollik muammosini bartaraf etish maqsadida Laplace va Add-k silliqlash algoritmlaridan foydalanildi hamda ularning natijalari o‘zaro taqqoslandi. Tajribalar natijasida Add-k usuli yuqori chastotali so‘z birikmalarining ehtimolliklarini yaxshiroq saqlab qolishi va tabiiyroq matn generatsiyasini ta’minlashi aniqlandi.

OʻZBEK TILIDA KONTEKSTGA MOS SINONIM ALMASHTIRISH: FSM VA KICHIK TIL MODELLARI ASOSIDAGI GIBRID YONDASHUV

2026-05-30T16:40:09+05:00

Ushbu maqolada oʻzbek tilida kontekstga mos sinonim almashtirish masalasi koʻrib chiqiladi. Taklif etilgan yondashuv chekli holat mashinasi va kichik til modeli asosida ishlaydi. Tizim lemmatizatsiya va fonetik rekonstruksiya orqali semantik jihatdan toʻgʻri natija beradi.

O‘ZBEK TILI MATNLARIDA POLISEMANTIK BIRLIKLARNI AVTOMATIK TAHLIL QILISHNING STATISTIK METODLARI

2026-05-31T00:44:56+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tili kabi morfologik boy va agglyutinativ tillarda uchraydigan polisemantik birliklarni (WSD) avtomatik tahlil qilishning statistik hamda gibrid metodlari tadqiq etiladi. Tadqiqot doirasida an’anaviy statistik modellar (SVM) va zamonaviy kontekstual enkoderlarning (mBERT) polisemik so‘zlarni farqlashdagi imkoniyatlari hamda kamchiliklari o‘zaro qiyoslanadi. Agglyutinativ tabiatdagi o‘zbek tilida so‘z ma’nosining kelishik qo‘shimchalari, uslubiy registrlar va idiomatik birikmalar orqali o‘zgarishi statistik modellarning aniqligiga ta’sir etuvchi asosiy omillar sifatida ko‘rsatiladi. Ochiq lingvistik modellarning integratsiyasi statistik modellarning aniqlik ko‘rsatkichini (F1) sezilarli darajada oshirishi va semantik noaniqliklarni tizimli hal etishi asosan dalillanadi.

O‘ZBEK TILIDA AVTOMATIK FONETIK TRANSKRIPSIYA TIZIMINI YARATISHDAGI MUAMMOLAR

2026-05-31T02:46:03+05:00

Maqolada o‘zbek tilida avtomatik fonetik transkripsiya tizimini yaratishdagi asosiy lingvistik va amaliy muammolar tahlil qilinadi. Adabiy og‘zaki nutqni sheva va kundalik so‘zlashuv nutqidan farqlash, yozuv va talaffuz o‘rtasidagi tafovutlar, grafema-fonema nomuvofiqligi, urg‘u, o‘zlashma so‘zlar hamda dialektal variantlarning transkripsiya tizimiga ta’siri yoritiladi. Shuningdek, avtomatik transkripsiya oddiy harfma-harf o‘girish emas, balki orfoepik me’yor, fonologik qoidalar va kontekstga tayangan holda qurilishi zarurligi asoslanadi.

KORPUSGA ASOSLANGAN YONDASHUV: NERNI N-GRAMM METODIDA ANIQLASH

2026-05-31T04:22:57+05:00

Mazkur maqolada korpusga asoslangan yondashuv doirasida nomlangan obyektlarni aniqlash (Named Entity Recognition – NER) masalasi n-gramm metodlari yordamida o‘rganiladi. Tadqiqotda o‘zbek tili matnlari asosida shaxs nomlari, geografik nomlar, tashkilot nomlari va boshqa nomlangan birliklarni aniqlashda unigram, bigram va trigram modellarining samaradorligi tahlil qilinadi. O‘zbek tilining agglutinativ xususiyati, so‘z shakllarining ko‘pligi hamda lotin va kirill yozuvlari o‘rtasidagi tafovutlar NER tizimiga ta’sir qiluvchi omillar sifatida ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, trigram model asosida korpus chastotalariga tayangan holda nomlangan birliklarni aniqlash yuqoriroq aniqlik ko‘rsatgan.

ПРИНЦИПЫ РАЗРАБОТКИ ТЕЗАУРУСНОЙ БАЗЫ ДАННЫХ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННОЙ ТЕРМИНОЛОГИИ

2026-05-31T06:03:17+05:00

В данной научной статье раскрываются принципы создания тезаурусной базы данных сельскохозяйственной терминологии. Подчеркивается, что создание тезаурусной базы данных является одним из наиболее сложных видов человеческой деятельности, требующим участия различных специалистов, включая лингвистов, специалистов в области информационных технологий и экспертов сельскохозяйственной отрасли.

MULTIKULTURALIZM VƏ TÜRK XALQLARI

2026-06-01T17:04:42+05:00

Multikulturalizm müxtəlif etnik, dini və mədəni qrupların bir cəmiyyət daxilində qarşılıqlı hörmət, tolerantlıq və bərabərlik prinsipləri əsasında birgə yaşamasını ifadə edən mühüm ictimai-siyasi və mədəni anlayışdır. Müasir dövrdə bu anlayış qloballaşma prosesləri fonunda daha da аktuallaşmış, dövlətlərin daxili siyasətində və beynəlxalq münasibətlərdə mühüm yer tutmağa başlamışdır. Lakin multikulturalizm yalnız müasir dövrün məhsulu deyil; o, bir çox xalqların tarixi inkişafında təbii şəkildə formalaşmışdır. Bu baxımdan türk xalqları multikultural dəyərlərin tarixi daşıyıcısı və praktik tətbiqçisi kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir.

Türk xalqları geniş coğrafiyada – Orta Asiyadan Anadoluya, Qafqazdan Sibiryaya qədər yayılmışdır. Bu geniş ərazi müxtəlif mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların kəsişmə nöqtəsi olmuşdur. Tarixi İpək yolu üzərində yerləşən türk dövlətləri fərqli xalqlarla iqtisadi, mədəni və sosial əlaqələr quraraq multikultural mühitin inkişafına töhfə vermişdir.

Türk xalqlarının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri tolerantlıq və qonaqpərvərlik ənənəsidir. Tarixi mənbələr göstərir ki, türk dövlətlərində müxtəlif dinlərin nümayəndələri sərbəst şəkildə öz inanclarını yaşada bilmişlər. Məsələn, Qızıl Orda dövləti və Osmanlı imperiyası dövründə fərqli din və millətlər bir arada sülh şəraitində yaşamışdır. Bu da multikulturalizmin praktik nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Orta əsrlərdə türk-islam dövlətlərində multikultural ənənələr daha da inkişaf etmişdir. Səlcuqlar və xüsusilə Osmanlı imperiyası dövründə müxtəlif dinlərin nümayəndələri – müsəlmanlar, xristianlar və yəhudilər bir arada yaşamışdır. Osmanlı dövlətində tətbiq edilən “millet sistemi” hər dini icmaya müəyyən hüquq və azadlıqlar verirdi. Bu sistem icmaların öz dini, hüquqi və mədəni məsələlərini daxili şəkildə idarə etməsinə imkan yaradırdı. Bu baxımdan Osmanlı modeli multikultural idarəetmənin klassik nümunələrindən biri hesab olunur.

HOJI MUIN PUBLITSISTIKASIDA UYUSHIQ BO‘LAKLARNING FUNKSIONAL – USLUBIY QO‘LLANISHI HAQIDA

2026-06-15T09:51:04+05:00

Maqolada jadid adibi Hoji Muin publitsistik maqolalarida qo‘llangan uyushiq bo‘laklarning uslubiy imkoniyatlari o‘rganilgan. Mazkur bo‘laklar vositasida denotativ va konnotativ ma’nolarning ifodalanishi, ularning semantik-stilistik xususiyatlari, maqolalar tilida ekspressivlikning hosil qilishdagi ahamiyati yoritilgan.

MORFOLOGIK NOANIQLIKNI YECHISH YOʻLLARINING TAHLILI

2026-05-30T17:32:12+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek va jahon tillaridagi morfologik noaniqlik (ambiguity) hodisasi, uning turlari va kelib chiqish sabablari tadqiq etiladi. Morfologik noaniqlik bir so‘z shaklining bir necha grammatik ma’noga ega ekanligi bo‘lib, bu tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) tizimlarida asosiy to‘siqlardan biri hisoblanadi. Tadqiqot davomida sinxron tahlil va korpus lingvistikasi usullaridan foydalanilgan.

O‘ZBEK TILIDA SEMANTIK O‘XSHASHLIKLARNI ANIQLASH: MUAMMO VA YECHIMLAR

2026-05-31T02:09:04+05:00

Mazkur ilmiy tadqiqot o‘zbek tilida semantik o‘xshashlik aniqlash sohasida to‘plangan murakkabliklarni tizimlashtirib, har biriga nisbatan ilmiy asoslangan yechim takliflarini ilgari suradi. Tadqiqot sakkiz asosiy muammo doirasini qamrab oladi: morfologik boylik va leksemalar ko‘pligi, parallel korpus tanqisligi, orfografik xilma-xillik, polisemiya va metafora qatlamlari, dialektlararo tafovut, transliteratsiya tartibsizligi, sentiment interferensiyasi hamda past resurslilik muammosi. Har bir muammo uchun real matn namunalari keltiriladi, tegishli miqdoriy ko‘rsatkichlar taqdim etiladi va til texnologiyalari hamda tilshunoslik asosidagi yechim yo‘llari muhokama qilinadi. Subword tokenizatsiya, ko‘p vazifalik o‘qitish va gibrid arxitekturalarga asoslangan amaliy tavsiyalar takliflar qatorida ilgari suriladi.

KINOYAVIY MA’NO IFODALOVCHI LEKSIK-FRAZEOLOGIK VA SINTAKTIK KO‘RSATKICHLAR

2026-05-31T03:36:58+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tilida kinoyaviy ma’noni ifodalovchi leksik, frazeologik va sintaktik ko‘rsatkichlar tahlil qilinadi. Kinoya nutqda ijobiy shakldagi birliklar orqali salbiy, tanqidiy yoki istehzoli munosabatni yashirin tarzda ifodalovchi muhim stilistik vosita sifatida qaraladi. Maqolada leksik birliklarning teskari ma’no hosil qilishi, frazeologik iboralarning obrazli tanqidni yuzaga chiqarishi hamda ritorik so‘roq gaplarning sintaktik vosita sifatida kinoyaviy ma’noni kuchaytirish xususiyatlari yoritiladi. Amaliy misollar asosida kinoyaviy ma’noning matn(kontekst)da, nutq vaziyati va so‘zlovchining muloqot maqsadi bilan bog‘liq holda yuzaga kelishi ko‘rsatib beriladi. Tadqiqot natijalari kinoyaning o‘zbek tilidagi uslubiy, semantik va pragmatik imkoniyatlarini aniqlashda muhim ahamiyatga ega ekanini ko‘rsatadi.

PARALLEL KORPUS DASTURIY TA’MINOTNING TEXNIK ASOSLARI

2026-05-31T04:56:25+05:00

Ushbu maqolada parallel korpus dasturiy ta’minotining texnik asoslari tahlil qilinadi. Tadqiqotda matnlarni raqamlashtirish, tozalash, segmentatsiya qilish, avtomatik moslashtirish, lingvistik teglash hamda ma’lumotlarni saqlash va qidiruv texnologiyalari

SAVOL–JAVOB TIZIMINING LINGVISTIK VA TEXNOLOGIK MODELI

2026-05-31T06:29:27+05:00

Mazkur tezisda o‘zbek tilida huquqiy savol-javob tizimini yaratish uchun lingvistik va texnologik model taklif etiladi. Huquqiy matnlar rasmiylik, normativlik, terminologik aniqlik, murakkab sintaktik tuzilma va mantiqiy izchillik kabi xususiyatlari bilan oddiy matnlardan farq qiladi. Shu sababli bunday matnlar bilan ishlovchi savol-javob tizimi faqat kalit so‘zga asoslangan qidiruv bilan cheklanmasligi, balki, savolni lingvistik tahlil qilish, huquqiy terminlarni aniqlash, matn segmentlarini ajratish, semantik moslikni baholash va javobni manbaga tayangan holda shakllantirish bosqichlarini o‘z ichiga olishi zarur. Tadqiqotda lingvistik tahlil, BM25 asosidagi qidiruv, transformer modellarga asoslangan semantik moslashtirish va qoidalarga asoslangan yondashuv komponentlarini birlashtiruvchi model taklif etiladi.

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ АРҚЫЛЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ТІЛДІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

2026-06-02T12:01:45+05:00

Бұл мақалада жасанды интеллект технологиялары арқылы оқушылардың тілдік дағдыларын дамыту мəселесі қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды қолдану өзекті бағыттардың біріне айналып отыр. Əсіресе жасанды интеллект негізіндегі платформалар оқушылардың тыңдалым, айтылым, оқылым жəне жазылым дағдыларын жетілдіруге, оқу мотивациясын арттыруға жəне дербестендірілген оқыту жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында жасанды интеллект құралдарының тіл үйретудегі мүмкіндіктері, олардың білім сапасына əсері жəне оқыту үдерісіндегі рөлі сараланады. Сонымен қатар цифрлық педагогика саласындағы ғалымдардың еңбектері негізінде жасанды интеллект технологияларының артықшылықтары мен кемшіліктері талданады.

HUQUQIY HUJJATLARNI MAZMUN O‘XSHASHLIGIGA KO‘RA AVTOMATIK KLASTERLASH: NLP YONDASHUVLARI VA AMALIY TATBIQ

2026-06-19T15:05:07+05:00

Huquqiy hujjatlar hajmining ortib borishi ularni samarali saqlash, qidirish va tahlil qilish usullarini takomillashtirishni talab etmoqda. Ushbu maqolada huquqiy hujjatlarni mazmun o‘xshashligiga ko‘ra avtomatik klasterlashning ilmiy-amaliy asoslari, qo‘llaniladigan algoritmlar va O‘zbekiston Respublikasi huquqiy hujjatlari matnlari asosida amalga oshirilgan tajribalar ko‘rib chiqiladi. TF-IDF, BM25 va Sentence-BERT vektorlashtirish usullari hamda KMeans klasterlash algoritmi asosida 12 ta huquqiy yo‘nalishni qamrab oluvchi teglash tizimini qamrab oladi. Tadqiqot natijalari Silhouette Score va Davies-Bouldin indeksi ko‘rsatkichlari bilan taqdim etiladi.

SO‘ZLARNI JOYLASHTIRISH MODELLARI YORDAMIDA O‘ZBEK TILI LEKSIK SINONIMLARINI AJRATIB OLISH: LEMMA VA TOKEN YONDOSHUVLARI TAHLILI

2026-05-30T11:54:29+05:00

Tabiiy tilni qayta ishlash sohasida so‘zni joylashtirish modellari yordamida leksik sinonimlarni ajratib olish masalasi haligacha dolzarbligicha qolmoqda. Bu masala lug‘atga asoslangan usuldan ko‘ra afzalroqdir. Shu sababdan, ushbu maqolada so‘zlarni joylashtirish modellaridan Word2Vec va FastText yordamida nomzodlar k=10, k=50 bo‘lgan holatlarda sinonimlarni ajratib olish jarayoni ko‘rib chiqildi. Har bir maqsad so‘z uchun nomzodlar orasidan UzWordNet sinsetlariga asoslangan holatda leksik sinonimlar ajratib olindi. Xuddi shu ajratib olish va sintezga asoslangan filtrlash protsedurasi ikkita normallashtirish sozlamalarida ‒ token asosidagi (sirt shakllari) va lemma asosidagi (kanonik shakllar) ‒ ko‘rib chiqildi. Olingan natijalar shuni ko‘rsatadiki, agglyutinativ xususiyatga ega o‘zbek tili uchun Word2Vec kichik sinonim nomzodlari k=10 bo‘lganda, n gramlarga asoslangan FastText modeli esa yuqori sinonim nomzodlari olinganda, ya’ni k=50 va undan katta holatlarda ko‘proq sinonim nomzodlarini o‘z ichiga oladi.

JАHОN TILLАRIDА TINISH BELGILАRINI TIKLАSHGА ОID TАDQIQОTLАR TАHLILI

2026-05-31T00:38:55+05:00

Mаzkur mаqolаdа jаhon tillаridа tinish belgilаrini аvtomаtik tiklаshgа oid ilmiy yondаshuvlаrning rivojlаnish tendensiyаlаri tаhlil qilinаdi. Tаdqiqot dаvomidа punktuаtsiyа tiklаsh mаsаlаsi fаqаt grаmmаtik belgilаrni joylаshtirish jаrаyoni emаs, bаlki mаtnning yаshirin semаntik vа prаgmаtik chegаrаlаrini qаytа tiklovchi intellektuаl mexаnizm sifаtidа tаlqin qilinаdi. Mаqolаdа qoidаviy tizimlаrdаn boshlаb trаnsformer vа multimodаl sun’iy intellekt modellаrigаchа bo‘lgаn evolyutsion bosqichlаr o‘rgаnilib, ulаrning lingvistik imkoniyаtlаri hаmdа cheklovlаri qiyosiy tаhlil qilinаdi. Shuningdek, o‘zbek tilining аgglyutinаtiv tаbiаti, erkin so‘z tаrtibi vа morfologik murаkkаbligi punktuаtsiyа tiklаsh tizimlаri uchun аlohidа ilmiy muаmmo ekаni аsoslаnаdi. Tаdqiqotdа punktuаtsiyаni “semаntik nаvigаtsiyа vositаsi” sifаtidа tаlqin qiluvchi yаngi konseptuаl qаrаsh ilgаri surilib, kelаjаkdаgi NLP tizimlаridа prosodik signаl, diskurs tаhlili vа аdаptiv sun’iy intellekt integrаtsiyаsining аhаmiyаti yoritilаdi.

TINISH BELGILАRINING MАTNDАGI АHАMIYАTI VА VАZIFАLАRI

2026-05-31T02:39:22+05:00

Ushbu mаqоlаdа tinish belgilаrining yоzmа nutqdаgi о‘rni, ulаrning lingvistik, semаntik, sintаktik hаmdа kоmmunikаtiv vаzifаlаri tаhlil qilinаdi. Punktuаtsiyаning mаtn mаzmunini аniqlаshtirish, fikrni tо‘g‘ri vа tushunаrli yetkаzishdаgi аhаmiyаti ilmiy hаmdа аmаliy misоllаr аsоsidа yоritilаdi. Mаzkur mаqоlаdа tinish belgilаrining yоzmа mаtndаgi аhаmiyаti, semаntik, sintаktik, intоnаtsiоn vа kоmmunikаtiv vаzifаlаri tаhlil qilinаdi. Punktuаtsiyаning fikr аniqligi, mаtn yаxlitligi vа nutq mаdаniyаtini tа’minlаshdаgi о‘rni yоritilаdi.

NLP USULLARI YORDAMIDA TIL O‘ZGARISHINI DIAXRONIK KORPUS ASOSIDA O‘RGANISH

2026-05-31T04:09:18+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi diaxron korpus asosida til o‘zgarishlarini tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) usullari yordamida tahlil qilish masalasi yoritiladi. Tadqiqotda 1920–2025-yillar oralig‘idagi matnlar asosida shakllantirilgan diaxron korpusdan foydalanildi. Korpus tarkibidagi matnlar avtomatik ravishda normalizatsiya qilinib, morfologik tahlil, lemmatizatsiya, POS-teglash va statistik modellashtirish bosqichlaridan o‘tkazildi. Tadqiqot natijalari leksik, morfologik va sintaktik qatlamlarda sezilarli diaxron o‘zgarishlar mavjudligini ko‘rsatdi. Xususan, ayrim tarixiy birliklarning iste’moldan chiqishi, yangi terminlarning paydo bo‘lishi, Type-Token Ratio (TTR) ko‘rsatkichining pasayishi hamda gap uzunligining qisqarishi kuzatildi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tilining tarixiy taraqqiyotini kompyuter lingvistikasi metodlari asosida tahlil qilish imkoniyatlarini kengaytiradi.

KORPUS LINGVISTIKASI VA TA’LIM: O‘ZBEK TILI KORPUSIDAN ONA TILI DARSLARIDA FOYDALANISH SAMARADORLIGI

2026-05-31T05:53:02+05:00

Mazkur maqolada korpus lingvistikasining ta’lim jarayonidagi o‘rni, jumladan, o‘zbek tili milliy korpusini ona tili darslariga tatbiq qilish metodikasi va ularning samaradorligi yoritiladi. Bundan tashqari so‘zlarning chastotasi va konkordans tahlili orqali o‘quvchilarning lingvistik bilimlari oshirilishi amaliy misollar yordamida tushuntiriladi.

Sultan Vələdin həyat yolu, ədəbi irsi və sufi dünyagörüşü

2026-06-01T16:58:16+05:00

Sultan Vələd XIII əsrin ən əhəmiyyətli sufizm nümayəndəsi, şair və din xadimlərindən biridir. O, Mövlana Cəlaləddin Ruminin əziz oğlu, həm də Mövləvi sufizminin formalaşmasında əsas rol oynamış şəxsiyyət kimi tanınır. Sultan Vələd 1226-cı ildə Türkiyənin Larəndə (indiki Qaraman) şəhərində anadan olmuşdur. O, çox gənc yaşlarından atasının da yaxın olduğu böyük sufi ustadlarla əlaqədə olmuşdur. Bu dövr onun dini düşüncə və sufi yolunu formalaşdırmaqda mühüm rol oynamışdır. Mövlana Cəlaləddin Rumi 1273-cü ildə vəfat etdikdən sonra onun sufizm çevrəsi böyüməyə davam etmişdir. İlk olaraq, Ruminin ən yaxın müridlərindən biri Hüsaməddin Çələbi bu irsin lideri seçilsə də, 1284-cü ildə o vəfat etdikdən sonra Sultan Vələd bu vəzifəni qəbul etmişdir. Sultan Vələd həm də məhsuldar bir ədəbi şəxsiyyət idi. Onun yazdığı əsərlər sufizm nəzəriyyəsi, şeir və təsəvvüf ədəbiyyatının inkişafında böyük rol oynamışdır. Klassik türk ədəbiyyatında Cəlaləddin Rumi ənənəsinin ilk davamçılarından biri kimi tanınan Sultan Vələd bir divan, üç məsnəvi və “Maarif” adlı mənzum olmayan əsərin müəllifi kimi məşhurdur. O, əsərlərini ərəb, fars, türk və yunan dillərində qələmə almışdır. Lakin yaradıcılığında farsdilli nümunələr say baxımından üstünlük təşkil edir. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, Sultan Vələdin türkcə 14 qəzəli, 238 beyti, ərəbcə 8 mənzuməsi, 3 rübaisi, 220 beyti, yunan dilində isə 66 beyti mövcuddur. Sultan Vələd “Vələdnamə”, “Rübabnamə” və “İntihanamə” kimi əsərlərində irfani düşüncələrini oxucularla bölüşmüşdür. Şair 1312-ci ildə Konyada vəfat etmişdir.

ҚАЗАҚ ТІЛІН ОҚЫТУДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ҚҰРАЛДАРЫН ҚОЛДАНУДЫҢ ТИІМДІЛІГІ

2026-06-02T12:24:40+05:00

Бұл мақалада қазақ тілін оқыту үдерісінде жасанды интеллект құралдарын қолданудың тиімділігі қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесі ақпараттық технологиялармен тығыз байланыста дамып келеді. Соның ішінде жасанды интеллект білім беру сапасын арттыруға, білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруге, тілдік дағдыларды жетілдіруге мүмкіндік беретін маңызды технологиялардың біріне айналды. Зерттеу барысында жасанды интеллект құралдарының қазақ тілін оқытудағы рөлі, олардың оқылым, жазылым, айтылым жəне тыңдалым дағдыларын дамытудағы маңызы сараланады. Сонымен қатар білім беру платформалары мен цифрлық қосымшалардың мүмкіндіктері талданып, ғалымдардың пікірлері негізінде жасанды интеллектінің артықшылықтары мен кемшіліктері қарастырылады. Мақалада қазақ тілін оқытудағы инновациялық тəсілдердің тиімділігіне ғылыми тұрғыдан баға беріледі.

YURIDIK MATNLARNI TAHLIL QILISHDA LINGVO-MANTIQIY YONDASHUVNING AHAMIYATI

2026-05-30T17:24:51+05:00

Ushbu maqolada yuridik matnlarni interpretatsiya qilishda lingvo-mantiqiy yondashuvning o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqotda normativ-huquqiy matnlarning ma’nosi faqat grammatik shakl orqali emas, balki pragmatik va argumentativ omillar orqali ham shakllanishi asoslanadi. Yuridik kommunikatsiyada implikatura, nutq akti va argumentativ strukturaning ahamiyatiga alohida e’tibor qaratiladi. Shuningdek, maqolada lingvistik hamda mantiqiy tahlilning integratsiyasi asosida yuridik interpretatsiyani chuqurroq tushunish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Normativ matnlardagi interpretativ noaniqlik bilan bog‘liq ayrim holatlar amaliy misollar asosida tahlil qilinadi.

TASDIQ VA INKORNI IFODALOVCHI EMOJLARINING LEKSIK BIRLIK BILAN SEMANTIK IDENTIFIKATSIYASI

2026-05-31T01:04:33+05:00

Ma’lumki, tasdiq va inkor kategoriyasi falsafiy va mantiqiy qarashlardan yuzaga kelib, keyinchalik lingvistik jihatdan tadqiq etilgan. Xususan, tasdiq va inkor shakllari hamda ularning pragmati xususiyatlari ancha yillar oldin xorij tilshunoslari tomonidan turli xil yo‘nalishlarda o‘rganila boshlangan. Tasdiq-inkor kategoriyasi falsafa, mantiq va tilshunoslikning asosiy kategoriyalaridan biri bo‘lib, u voqelikning eng muhim xususiyatlari va tomonlari hamda bilish qonuniyatlarini namoyon etadi. Shu boisdan tasdiq va inkorni anglatuvchi shakllarni tadqiq etish, ularni bugungi davr texnikasiga moslashtirish, mavjud shakllarni identifikatsiyalash muhim vazifalardan sanaladi. Hozirda ijtimoiy yozishmalar va aloqa munosabat jarayonida emojlardan unumli foydalaniladi. Fikrlar emojlar vositasida qisqa va lo‘nda ifodalanadi. Asosiy masala emojlarni matnning leksin va semantik tahlilida to‘g‘ri tahlil qilish sanaladi. Bu muammo ushbu tadqiqotda tasdiq/inkor shakllaridan emojlarni aynan leksik ifoda bilan identifikatsiya qilishga turtki berdi. Maqolamizda o‘zbek tilidagi yozishlamalarda qo‘llangan 25 ta emojlarning tasdiq/inkor ma’nosini anglatuvchi shakllari leksik identifikatsiya qilinishi ochib berildi. Tabiiy tilga muvofiqlashtirilgan emojlar bazasi avtomatik semantik tahlil va sentiment tahlillarda juda zarur hisoblanadi.

TABIIY TILNI QAYTA ISHLASHDA TO‘LDIRUVCHINING MODELLARI

2026-05-31T03:25:54+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tilida mavjud gap bo‘laklaridan ikkinchi darajali bo‘lak hisoblanmish to‘ldiruvchining modellari haqida so‘z yuritiladi. To‘ldiruvchining lingvistik xususiyatlari kompleks tarzda tahlil qilinadi va mazkur bo‘lakning sintaktik va semantik funksiyalari aniqlanib, umumiy modellar ishlab chiqiladi. Taklif etilgan modellar gap tuzilmasida ikkinchi darajali bo‘laklarning o‘rni va o‘zaro munosabatlarini aniqlashga xizmat qiladi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tilining sintaktik tizimini chuqurroq anglashga, shuningdek, avtomatik sintaktik tahlil, morfologik analiz va tabiiy tilni qayta ishlash tizimlarini yaratishda va til strukturasini umumiy modellarga tayangan holda baholashda muhim ahamiyat kasb etadi.

ERGASH QILICHEV MUALLIFLIK KORPUSI TAHLILI HAQIDA

2026-05-31T04:49:45+05:00

Amaliy tilshunoslikda korpus lingvistikasini ilmiy-nazariy tadqiq qilishga bo‘lgan ehtiyojning ortib borishi sohada turli yo‘nalishdagi til korpuslarining yaratilishiga olib keldi. Mazkur maqolada korpus lingvistikasi doirasida yaratilgan “Ergash Qilichev mualliflik korpusi” tuzilishi, matnlar leksikasi va teglash yondashuvlari aks ettirilgan.

SUN’IY INTELLEKT TEXNOLOGIYALARI SHAROITIDA O‘ZBEK ILMIY DISKURSIDAGI METAFORIK BIRLIKLARNI ANIQLASH VA LINGVISTIK MODELLASHTIRISHNING DOLZARB MUAMMOLARI

2026-05-31T06:22:44+05:00

Mazkur maqolada sun’iy intellekt texnologiyalarining jadal rivojlanishi sharoitida o‘zbek ilmiy diskursida qo‘llanilayotgan metaforik birliklarni aniqlash, ularning lingvokognitiv xususiyatlarini ochib berish hamda kompyuter lingvistikasi asosida modellashtirishning dolzarb muammolari kompleks tarzda tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida metaforaning nafaqat stilistik vosita, balki ilmiy bilimni konseptuallashtirish, strukturallashtirish va uzatishda muhim epistemik mexanizm sifatidagi roli asoslab beriladi.

Shuningdek, maqolada o‘zbek ilmiy matnlarida uchraydigan metaforik konstruksiyalarni aniqlashda zamonaviy sun’iy intellekt yondashuvlari, xususan, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP), semantik tarmoqlar va mashinaviy o‘rganish algoritmlarining imkoniyatlari tahlil qilinadi. Metaforalarni avtomatik aniqlash jarayonida yuzaga keladigan asosiy muammolar – polisemantik birliklar, kontekstual noaniqlik, milliy-madaniy semantika va lingvistik resurslarning yetishmasligi – ilmiy asosda yoritiladi.

Bundan tashqari, metaforik birliklarni lingvistik modellashtirishda konseptual metafora nazariyasi, kognitiv semantika va korpus lingvistikasi integratsiyasi asosida yangi metodologik yondashuv taklif etiladi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tilida ilmiy diskursni chuqurroq anglash, metaforik tafakkurni tizimlashtirish hamda sun’iy intellekt asosida lingvistik tizimlar yaratishda nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.

ТАБИҒИ ТІЛДІ ӨҢДЕУ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЛИНГВИСТИКАДАҒЫ МАҢЫЗЫ

2026-06-01T17:38:12+05:00

Қазіргі ақпараттық қоғам жағдайында цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы адам тілін автоматты түрде өңдеу мәселесін ерекше өзекті етті. Осы бағыттағы маңызды ғылыми салалардың бірі - табиғи тілді өңдеу технологиялары (Natural Language Processing – NLP). NLP – компьютердің адам тілін түсінуі, талдауы және өңдеуімен айналысатын жасанды интеллектінің негізгі бағыттарының бірі болып табылады. Бұл сала лингвистика, информатика, математика және когнитивтік ғылымдардың тоғысында қалыптасып, қазіргі таңда ғылыми-зерттеу мен практикалық қолдану аясында кеңінен дамуда.

КӨРКЕМ МӘТІНДЕГІ КЕҢІСТІК ПЕН ТҰЛҒА: АТЫРАУ ӨҢІРІ ӘДЕБИЕТІНІҢ ЛОКАЛЬДІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2026-06-15T15:46:51+05:00

Мақалада Атырау өңірі әдебиетіндегі кеңістік пен тұлға арақатынасы көркемдік-философиялық тұрғыдан талданады. Автор көркем шығармадағы хронотоп мәселесін қарастыра отырып, Жайық, Каспий, Нарын секілді локальді символдардың кейіпкер тұлғасын қалыптастырудағы рөлін айқындайды. Зерттеу барысында Ә. Сәрсенбаев, Х. Ерғалиев, Ф. Оңғарсынова шығармаларындағы табиғат стихиясы мен адам психологиясының сабақтастығы зерделенеді. Сонымен қатар, Махамбет жырларындағы өршіл рух пен қазіргі поэзиядағы экологиялық-рухани ізденістер салыстырылып, аймақтық әдебиеттің жалпыұлттық сөз өнеріндегі маңызы ғылыми негізделеді.

O‘ZBEK TILI GAP BO‘LAKLARINI MODELLASHTIRISHDA CONSTITUENCY GRAMMAR

2026-05-31T00:31:45+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tili gap bo‘laklarini zamonaviy tilshunoslikning tarkibiy grammatika (Constituency Grammar) modeli asosida modellashtirish masalalari tadqiq etiladi. Maqolada mazkur modelning nazariy asoslarini o‘zbek tili sintaktik qurilishiga tatbiq etilish imkoniyatlari tahlil qilingan. Tadqiqot davomida o‘zbek tili kabi agglyutinativ tillarda gap bo‘laklarini iyerarxik konstituentlarga ajratishning afzalliklari va so‘z tartibi erkinligi bilan bog‘liq tizimli muammolar yoritib berilgan. Xulosa qismida tarkibiy grammatikaning o‘zbek tili sintaktik tahlilidagi o‘rni hamda tabiiy tilni qayta ishlash tizimlari uchun uning yutuq va kamchiliklari qiyosiy baholangan.

O‘ZBEK TILI BIRLIKLARI OT SO‘Z TURKUMINI TUZILISHIGA KO‘RA POS TEGLASH

2026-05-31T02:32:06+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tili birliklarini ot so‘z turkumini tuzilishiga ko‘ra avtomatik belgilash (POS tagging) masalasi chuqur ko‘rib chiqiladi. O‘zbek tilining agglutinativ morfologik tuzilishi kontekstida ot turkumining yasalish yo‘llari, grammatik kategoriyalari – kelishik (6 ta), egalik (shaxs-son), ko‘plik (-lar), aniqlik/noaniqllik – hamda xos ot (PROPN) bilan farqlash muammolari tahlil qilinadi. Ot so‘z turkumini teglashda yuzaga keladigan ko‘p ma’nolilik – xususan “olma” (NOUN: meva) va “ol-ma” (VERB: inkor) kabi holatlar – va ularni yechish yo‘llari muhokama etiladi. Kengaytirilgan ot tagset (NOUN + kelishik + egalik + ko‘plik + yasalish turi) taklif etiladi. Tajriba natijalariga ko‘ra, BERT-asoslangan modellar ot turkumini 96.8% aniqlikda teglash imkonini beradi.

LEXICO-SEMANTIC AMBIGUITY IN THE ENGLISH-KARAKALPAK PARALLEL CORPUS AND ITS IMPACT ON THE QUALITY OF MACHINE TRANSLATION

2026-05-31T03:59:39+05:00

The article examines the problem of lexical-semantic ambiguity in parallel corpora and its impact on the quality of machine translation using the example of the English-Karakalpak language pair. Karakalpak is a low-resource Turkic language with agglutinative morphology, which increases the complexity of translation. It is shown that polysemy of lexical units is a key cause of semantic distortions, especially in conditions of limited linguistic resources. The necessity of integrating context-oriented and semantic methods into machine translation systems is substantiated.

AKADEMIK HUJJATLARNING FORMATI VA TUZILISHI

2026-05-31T05:40:49+05:00

Ushbu maqolada akademik hujjatlardan metama’lumotlarni avtomatik ekstraksiya qilish tizimlarini ishlab chiqishda hujjat formatlari va ularning ichki tuzilishini tushunishning ahamiyati tahlil qilinadi. PDF, LaTeX, XML (xususan JATS XML), HTML va EPUB kabi formatlarning afzalliklari, cheklovlari hamda metama’lumotlarni ajratishdagi o‘ziga xos muammolari ko‘rib chiqiladi. PDF formatining keng tarqalganligi va unda semantik strukturaning yo‘qligi, shuningdek, tug‘ma va skanerlangan PDF o‘rtasidagi farqlar alohida ta’kidlanadi. LaTeX formatining mantiqiy strukturani aniq belgilashdagi qulayliklari, XML formatining standartlashtirilganligi, ammo ularning cheklangan qo‘llanilishi haqida ma’lumot beriladi. Shuningdek, nashriyotlar shablonlaridagi xilma-xillik, formatlararo konversiya muammolari hamda ma’lumotlar to‘plamlarining (DocBank, TableBank) roli yoritiladi. Maqola metama’lumotlarni ajratish tizimlariga qo‘yiladigan asosiy talablarni aniqlash bilan yakunlanadi.

BİRİNCİ TÜRKOLOJİ QURULTAYDA ELM XADİMLƏRİNİN ROLU

2026-06-01T16:42:38+05:00

1926-cı il 26 fevral- 6 mart tarixində Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayında türk xalqlarının tarixi, ədəbiyyatı, dili, əlifbası, etnoqrafiyası və mədəniyyəti ilə bağlı bir sıra mühüm qərarlar qəbul edildi. Yaxın gələcəyə nəzər salsaq, Birinci Türkoloji Qurultay XX əsrdə türk xalqlarının və Azərbaycan xalqının mədəni həyatında ən mühüm hadisələrdən biri kimi tarixə qızıl hərflərlə yazılmışdır. Qurultayda xarici qonaqlar və Sovet İttifaqı ərazisində yaşayan türk xalqlarının nümayəndələri də daxil olmaqla, ümumilikdə 131 nəfər iştirak edirdi. Bu möhtəşəm qurultay geniş bir coğrafi ərazidə yaşayan çoxsaylı türk xalqlarının mədəniyyətinin inkişaf etdirilməsi, yeni islahat planlarının hazırlanması və bu planın həyata keçirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi.

Qurultay dövrün alimlərini və ziyalılarını bir araya gətirəcək güclü bir platforma yaratmaq, türk dünyasında dil və mədəni irsi qorumaq və inkişaf etdirmək məqsədi daşıyırdı. Bu şəxslər Türkiyə, Azərbaycan, Orta Asiya və digər türk dövlətləri də daxil olmaqla, türk dünyasının müxtəlif bölgələrindən olan alim və mədəniyyət xadimlərindən ibarət idi. Qurultayda iştirak edən ziyalılar türk xalqları arasında mədəni və dil əlaqələrinin, ortaq tarix və mədəniyyətlərinin inkişaf etdirilməsi ilə bağlı bir çox vacib məsələlər də müzakirə etdilər. Ziyalıların, elm xadimlərinin müzakirələri sonradan türk dünyasında həyata keçiriləcək bir çox dil və mədəni təşəbbüslərə ilham vermişdir. Qurultayda türk dilinin gələcəyi, türk xalqlarının birliyi və mədəni irsin qorunması ilə bağlı mühüm müzakirələr aparılıb. Bu qurultay gələcək illərdə türk dünyasında daha geniş mədəni və dil birliyinin yaradılması üçün möhkəm təməl qoydu. Qurultay iştirakçılarının sonrakı həyatları faciəvi oldu. I Türkolji Qurultayda iştirak edən 100-dən çox şəxs sonradan pantürkizmdə ittiham olunaraq təqiblərə məruz qaldı. Bir çox alim və mütəfəkkir həbs və fiziki məhvlə üzləşdi. Qurultayın mühüm nəticələrindən biri olan türk xalqlarının latın əlifbasına keçidi 1939-cu ildə ləğv edildi və Sovet İttifaqı ərazisində yaşayan türk xalqları birlikdə Kiril əlifbasına keçdilər.

ƏДЕБИ ШЫҒАРМАЛАРДЫ ОҚЫТУДА ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ КӨМЕГІМЕН ТАЛДАУ ТАПСЫРМАЛАРЫН ҚҰРАСТЫРУ

2026-06-02T12:18:59+05:00

Бұл мақалада əдеби шығармаларды оқыту үдерісінде жасанды интеллект құралдарын пайдалану арқылы талдау тапсырмаларын құрастырудың тиімділігі қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесінде инновациялық технологияларды қолдану өзекті мəселеге айналып отыр. Əсіресе жасанды интеллект негізіндегі платформалар əдеби мəтіндерді талдау, шығармашылық тапсырмалар əзірлеу, оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамыту жəне білім алушылардың қызығушылығын арттыру бағытында маңызды рөл атқарады. Зерттеу барысында əдеби шығармаларды оқытудағы жасанды интеллектінің мүмкіндіктері, мəтіндік талдау тапсырмаларын автоматты құрастыру ерекшеліктері жəне олардың оқыту сапасына əсері қарастырылады. Сонымен қатар ғалымдардың цифрлық педагогика мен жасанды интеллект туралы ғылыми тұжырымдары негізінде əдеби білім берудің жаңа бағыттары сараланады.

MEDIA DISKURSNING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI VA TAHLIL QILISH METODOLOGIYASI

2026-07-02T18:22:16+05:00

Ushbu maqolada zamonaviy raqamli kommunikatsiya muhitida shakllanayotgan diskursni lingvistik jihatdan tizimli tahlil qilishga qaratilgan. Raqamli mediadiskurs an’anaviy diskurs tushunchasining kengaytirilgan shakli bo‘lib, u raqamli platformalar doirasida yuzaga keladigan kommunikativ tizimdir. Diskursning asosiy xususiyatlaridan biri axborot almashinuvining yuqori tezligidir. Yaʼni diskurs tahlili, medialingvistika, sotsiopragmatika va multimodal tahlil metodlari va metodologik yondashuvlar ko‘rib chiqilib, ularning raqamli muhitga moslashuv imkoniyatlari aniqlanadi. Ushbu yondashuvlar raqamli matnlarni tahlil qilishda aniqlik, izchillik va kontekstual moslikni ta’minlab, tadqiqot natijalarining ishonchliligini oshiradi.

OCHIQ KODLI ASR MODELLARINING QIYOSIY TAHLILI

2026-05-30T17:18:19+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi video kontentlar uchun avtomatik subtitrlar yaratishda ochiq kodli nutqni aniqlash (Automatic Speech Recognition – ASR) modellarining samaradorligi qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotning ilmiy aniqligini ta’minlash maqsadida o‘zbek tilining barcha uslublarini qamrab olgan 10 ta video material tanlab olindi va ularning mutaxassis tomonidan qayta tinglanib, qo‘lda yozilgan transkripsiyalari etalon sifatida shakllantirildi. Tajribalar doirasida 13 ta ochiq kodli modelning natijalari ushbu inson tomonidan tayyorlangan matnlarga nisbatan Word Error Rate (WER) va Character Error Rate (CER) metrikalari, shuningdek, ishlov berish tezligi bo‘yicha o‘zaro qiyoslandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, lokal korpuslarda o‘qitilgan modellar inson nutq idrokiga yaqinroq natija ko‘rsatsa-da, tilning agglyutinativ tabiati va punktuatsiya masalalarida muayyan cheklovlar saqlanib qolmoqda. Maqola yakunida o‘zbek tili uchun eng yuqori aniqlik va tezlik muvozanatini ta’minlovchi modellar bo‘yicha amaliy tavsiyalar berilgan.

IMOM GʻAZZOLIY ASARLARINING SEMANTIK TARMOG‘I: NLP YONDASHUVI

2026-05-31T00:54:16+05:00

Mazkur maqolada Imom Gʻazzoliy asarlari asosida yaratilgan korpusning semantik tuzilmasi zamonaviy kompyuter lingvistikasi yondashuvlari asosida tahlil qilinadi. Tadqiqot jarayonida semantik teglash, ontologik modellashtirish hamda word2vec algoritmi orqali so‘zlarning yashirin semantik bog‘liqliklari aniqlangan. Natijada diniy, axloqiy va ijtimoiy semantik maydonlardan iborat kompleks semantik model ishlab chiqildi. Ushbu yondashuv diniy-falsafiy matnlarni avtomatlashtirilgan tahlil qilish va konseptual qidiruv tizimlarini yaratishda muhim ahamiyat kasb etadi.

N-GRAM MODELI VA TAHRIRLASH MASOFASI ALGORITMLARIGA ASOSLANGAN IMLO TUZATISH TIZIMI

2026-05-31T02:54:11+05:00

Tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) zamonaviy kompyuter fanlari va lingvistika sohasi kesishmasida jadal rivojlanayotgan yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu sohada matnlarni avtomatik tahlil qilish, imloviy xatolarni aniqlash va tuzatish masalasi katta amaliy ahamiyatga ega. Ushbu maqolada n-gram til modeli va Damerau–Levenshteyin masofasiga asoslangan gibrid yondashuv yordamida kontekstual imlo tuzatish tizimi ishlab chiqish masalasi ko‘rib chiqiladi. Taklif etilayotgan gibrid yondashuv boshqa faqat masofaga asoslangan usullarga nisbatan yuqoriroq aniqlik ko‘rsatdi.

BILINGV TA’LIMNI RIVOJLANTIRISHDA SUN’IY INTELLEKT VA KORPUS LINGVISTIKASINING O‘RNI

2026-05-31T04:42:54+05:00

Ushbu maqolada bilingv ta’limni rivojlantirishda sun’iy intellekt va korpus lingvistikasining o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot doirasida bilingv nutq korpusi asosida til o‘rganish jarayonlari, kod almashinuvi va ijtimoiy moslashuv omillari ko‘rib chiqiladi. Sun’iy intellekt texnologiyalarining ta’lim tizimiga integratsiyasi natijasida tilni o‘rganish samaradorligi ortishi asoslab beriladi. Shuningdek, ikki tilli ta’limni qo‘llab-quvvatlash strategiyalari konseptual model asosida tavsiflanadi. Tadqiqot natijalari bilingv ta’limni rivojlantirishda zamonaviy texnologiyalarning muhim ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatadi.

TASHKILOTLARDA HUJJATLARNI KLASTERLASHNING AVTOMATLASHTIRISH MODELI VA ALGORITMLARI

2026-05-31T06:15:54+05:00

Ushbu maqolada elektron hujjatlarni klasterlash va vektorlashning nazariy asoslari tahlil qilinadi. Matnli ma’lumotlarni qayta ishlash usullari hamda klasterlash algoritmlarining o‘ziga xos jihatlari yoritiladi. Tashkilotda hujjat almashish tizimini avtomatlashtirishni amalga oshirishda mashinali o‘qitish algoritmlaridan foydalanish mumkin. Ma’lumki, hozirda davlat tashkilotlari orasida hujjat almashish tizimi ishlab chiqilgan, ammo bir tashkilot ichida hujjatlarni bo‘limlarga taqsimlash, ya’ni devonxona bo‘limining vazifasini avtomatlashtirishni uchratmadik. Ushbu maqolada devonxona bo‘limiga kelib tushgan hujjatlarni tashkilotning mos kalsterlariga taqdim etish tizimini ishlab chiqish haqida so‘z boradi.

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ЦИФРЛЫҚ КОРПУСЫ ЖӘНЕ ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ

2026-06-01T17:21:45+05:00

Мақалада қазақ тілінің цифрлық корпусы мен жасанды интеллект технологияларының өзара байланысы, қазіргі жағдайы және болашақ даму бағыттары кешенді түрде қарастырылады. Цифрлық дәуірде тілдің сақталуы мен дамуы үшін корпусқа негізделген лингвистикалық зерттеулердің маңызы ерекше артып отыр, себебі жасанды интеллект жүйелерін оқытудың негізгі базасы ретінде сапалы және көлемді цифрлық ресурстар қажет екендігі дәлелденген. Қазақ тілі – агглютинативті морфологиялық құрылымы күрделі түркі тілі болғандықтан, табиғи тілді өңдеу жүйелерін құру ерекше сынақтар туғызады және қосымша лингвистикалық ресурстарды қажет етеді. Зерттеу барысында Қазақстанның ұлттық корпусы, KazParC параллелді корпусы, KSC және KSC2 дауыстық корпустары, KazakhTTS2 сияқты негізгі цифрлық ресурстар жан-жақты талданады. Сонымен қатар, ISSAI институты мен басқа да ғылыми орталықтардың жасанды интеллект саласындағы жетістіктері, соның ішінде автоматты сөйлеуді тану, машиналық аударма, мәтінді автоматты түзету жүйелері және үлкен тілдік модельдерді қазақ тіліне бейімдеу мәселелері қарастырылады. Төмен ресурсты тілдер үшін трансферлік оқыту, бэк-перевод және гибридті әдістер сияқты стратегиялардың тиімділігі сыни тұрғыдан бағаланады. Зерттеу нәтижесінде қазақ тілінің цифрлық экожүйесін дамытудың негізгі бағыттары айқындалып, корпустық деректердің сапасы мен көлемін арттыру, стандарттау жұмыстарын жүргізу, мамандар даярлау жүйесін дамыту және халықаралық ынтымақтастықты күшейту қажеттілігі ғылыми тұрғыдан негізделеді.

БАТЫРЛАР ЖЫРЫНДАҒЫ МЕТАФОРАЛЫҚ ҚОЛДАНЫСТАР

2026-06-15T15:37:47+05:00

В статье всесторонне рассматриваются метафорические употребления в казахских героических эпосах. Метафоры в батырских жырах анализируются как одно из основных художественных средств, способствующих созданию образа героя, возвышению его личности, а также изображению военных сцен, природы и пространства. На основе цитат из эпических текстов раскрываются художественные, познавательные и воспитательные функции метафор.

METAMA’LUMOTLARNI EKSTRAKSIYA QILISH BO‘YICHA MAVJUD YECHIMLAR

2026-05-31T00:18:22+05:00

Ushbu maqolada akademik maqolalardan metama’lumotlarni avtomatik ekstraksiya qilish sohasidagi mavjud yechimlar evolyutsion rivojlanish nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Qoidalarga asoslangan tizimlar, an’anaviy mashinaviy o‘rganish modellari (SVM, HMM, Random Forest) va chuqur o‘rganish asosidagi yechimlar (CNN, RNN, LSTM, transformer arxitekturalari) o‘rtasida qiyosiy tahlil o‘tkaziladi. GROBID, CERMINE, Science Parse, Anystyle va ParsCit kabi ochiq kodli tizimlarning imkoniyatlari va cheklovlari batafsil yoritiladi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, qoidalarga asoslangan tizimlar ma’lum formatlarda yuqori aniqlik ko‘rsatsa-da, moslashuvchanligi pastligi bilan ajralib turadi. An’anaviy mashinaviy o‘rganish modellari nisbatan moslashuvchan bo‘lsa-da, sifatli o‘quv ma’lumotlariga bog‘liq. Chuqur o‘rganish asosidagi tizimlar kontekstual va semantik xususiyatlarni o‘rganish qobiliyati tufayli murakkab hollarda barqaror natijalar beradi (masalan, psevdo-kodlarni ajratishda 94.23% aniqlik). Biroq, barcha mavjud tizimlar turli formatlar, skanerlangan hujjatlar va ko‘p tilli maqolalarda universal va barqaror natijalar bera olmaydi.

MORFOLOGIK TAHLIL MUAMMOLARI VA ULARNING YECHIMLARI

2026-05-31T02:26:38+05:00

Mazkur maqola o‘zbek tili morfologik tahlilining nazariy asoslari va uning tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) sohasidagi zamonaviy muammolariga bag‘ishlangan. Maqolada tilshunoslikning klassik metodlari va raqamli texnologiyalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilinib, agglyutinativ tillarga xos bo‘lgan omonimiya, o‘zak variativligi va murakkab so‘z shakllari tahlilidagi to‘siqlar ko‘rsatilgan. Tadqiqotda chekli holatlar texnologiyasi (FST), neyron tarmoqlari va katta til modellarining (LLM) o‘zbek tili morfologiyasini avtomatlashtirishdagi o‘rni yoritilgan. Maqolada morfologik tahlil sifatini oshirish uchun lingvistik qoidalar va statistik modellarni birlashtirgan gibrid yondashuv hamda milliy annotatsiya standartini joriy etish zarurligi ilmiy asoslangan hamda o‘zbek tilining global raqamli ekotizimdagi nufuzini oshirishi dalilangan.

TIL MODELLARIDA IRONIYANI AVTOMATIK ANIQLASH UCHUN O‘ZBEK IRONIK KORPUSI

2026-05-31T03:51:09+05:00

Ushbu tadqiqot doirasida biz o‘zbek tilida ironiyani o‘rganish va til modellarida avtomatik aniqlash uchun mo‘ljallangan birinchi O‘zbek ironik korpusini (O‘IK) ishlab chiqdik. Ushbu murakkab lingvistik hodisaning pragmatik va semantik nozikliklarini anglash uchun ma’lumotlarning qat’iy arxitekturasini yaratish talab etiladi. Mazkur maqolada ushbu korpusning tuzilishi va uni shakllantirish metodologiyasi batafsil bayon etilgan bo‘lib, unda ma’lumotlarni yig‘ish bosqichlari, ironik va ironik bo‘lmagan misollarni tanlab olish mezonlari hamda korpus tematikasi aniqlashtirib o‘tilgan.

O‘ZBEKCHA–QORAQALPOQCHA PARALLEL KORPUS: LOKAL QIDIRUV TIZIMI

2026-05-31T05:09:27+05:00

Ushbu maqolada o‘zbekcha-qoraqalpoqcha parallel korpus asosida lokal qidiruv tizimini yaratish tajribasi yoritiladi. Tadqiqot doirasida 1081 ta gap juftligidan iborat korpus bazasi shakllantirilib, u HTML, CSS va JavaScript texnologiyalari asosida ishlovchi qidiruv interfeysiga integratsiya qilindi. Tizim o‘zbekcha va qoraqalpoqcha matn birliklarini qidirish, solishtirish hamda qiyosiy tahlil qilish imkonini beradi. Mazkur resurs tarjimashunoslik, qiyosiy tilshunoslik, til ta’limi va tabiiy tilni qayta ishlash sohalari uchun amaliy ahamiyatga ega.

HUQUQIY DISKURS ASOSIDA O‘ZBEK TILIDA SAVOL-JAVOB TIZIMLARI UCHUN LINGVISTIK MODEL YARATISH

2026-05-31T06:45:19+05:00

Mazkur tezisda o‘zbek tilidagi huquqiy diskursning lingvistik xususiyatlari tahlil qilinib, shu asosda savol-javob (Question Answering – QA) tizimlari uchun lingvistik model taklif etiladi. Huquqiy matnlarning normativligi, terminologik aniqligi va sintaktik murakkabligi ularni avtomatik qayta ishlashda muhim omil hisoblanadi. O‘zbek tilining agglyutinativ tabiati esa savol va javob o‘rtasidagi moslikni aniqlash jarayonini yanada murakkablashtiradi. Tadqiqot natijasida huquqiy savol-javob tizimlari uchun model ishlab chiqildi. Ushbu model o‘zbek tilida huquqiy QA tizimlarini yaratishda nazariy asos sifatida xizmat qiladi.

ЖАҺАНДАНУ ҮДЕРІСІНІҢ ТІЛДІҢ ЛЕКСИКАЛЫҚ ҚАБАТЫНА ƏСЕРІ

2026-06-02T12:12:01+05:00

Мақалада жаһандану үдерісінің тілдің лексикалық қабатына тигізетін ықпалы қарастырылады. Қазіргі кезеңде халықаралық экономикалық, мəдени жəне ақпараттық байланыстардың күшеюі ұлттық тілдердің сөздік құрамына айтарлықтай өзгерістер əкелуде. Əсіресе ағылшын тілінен енген кірме сөздердің көбеюі, терминологиялық жүйенің жаңаруы, жастар тіліндегі шетелдік элементтердің белсенді қолданылуы тілдік үдерістердің маңызды көрінісі ретінде сипатталады. Зерттеу барысында ғалымдардың жаһандану мен тілдік өзгерістерге қатысты пікірлері сараланып, қазақ тілінің лексикалық қабатындағы трансформациялық құбылыстар талданады. Сонымен қатар жаһандану жағдайында ұлттық тілдің табиғи болмысын сақтау мəселелері де қарастырылады.

SUD MAJLISLARI VA HUQUQIY MASLAHATLAR UCHUN AVTOMATLASHTIRILGAN O‘ZBEK TILI PROTOKOLLASHTIRISH TIZIMI

2026-06-19T15:21:16+05:00

Ushbu maqolada sud majlislari va huquqiy maslahatlar jarayonlarini avtomatik protokollashtirish (Legal STT) uchun o‘zbek tiliga moslashtirilgan tizim ishlab chiqishning nazariy asoslari, texnologik yondashuvlari va amaliy imkoniyatlari tahlil qilinadi. Transformer arxitekturasiga asoslangan nutqni matnga aylantirish (STT) modellari, maxsus yuridik terminologiyani qayta ishlash algoritmlari va ma’lumotlar maxfiyligi talablari ko‘rib chiqiladi. Tahlil natijalari o‘zbek tili uchun ixtisoslashtirilgan STT tizimi sud ishi yuritishining samaradorligini sezilarli darajada oshirishi mumkin.

O‘ZBEK TILI MАTNLАRIDА IMLO XАTOLАRINI АNIQLАSH VА TUZАTISHNING ZАMONАVIY USULLАRI

2026-05-30T17:11:19+05:00

Ushbu mаqolаdа imloviy xаtolаr bir nechа guruhlаrgа аjrаtilib, ulаrning yuzаgа kelish sаbаblаri izohlаnаdi. Shuningdek, xаtolаrni аniqlаshdа qo‘llаnilаdigаn turli yondаshuvlаr – оddiy lug‘аviy tekshiruvdаn tortib, tаhrir mаsofаsigа аsoslаngаn аlgoritmlаr, stаtistik modellаr vа kontekstni hisobgа оluvchi zаmonаviy sun’iy intellekt yechimlаri qiyosiy jihаtdаn ko‘rib chiqilаdi. Tаhlillаr shuni ko‘rsаtаdiki, аlohida оlingаn metodlаr bаrchа turdаgi xаtolаrni to‘liq qаmrаb оlоlmаydi. Shu sаbаbli, bir nechtа usullаrni о‘zidа birlаshtirgаn integrаtsiyаlаshgаn yondаshuv аmаliy jihаtdаn sаmаrаliroq nаtijа berаdi. Tаdqiqot nаtijаlаri о‘zbek tilidа ishlovchi imlo tekshiruv tizimlаrini ishlаb chiqish, mаtnlаrni аvtomаtik qаytа ishlаsh jаrаyonlаrini оptimаllаshtirish hаmdа sun’iy intellekt аsosidаgi lingvistik texnologiyаlаrni rivojlаntirish uchun nаzаriy vа аmаliy аsos bo‘lib xizmаt qilаdi.

O‘ZBEK TILI FONOLOGIYASIDA URG‘UNI MODELLASHTIRISH

2026-05-31T00:48:19+05:00

Maqolada o‘zbek tilining urg‘u tizimi fonologik va prosodik birlik sifatida tahlil qilinadi. Urg‘uning fonetik mohiyati, uning so‘z va gap darajasida bajaradigan vazifalari, shuningdek, dinamik va statik urg‘u tizimlari o‘rtasidagi farqlar yoritiladi. Urg‘uning nutq madaniyati, lug‘atchilik va o‘zlashma so‘zlar talaffuzidagi o‘rni ko‘rsatilib, mavjud muammolar ilmiy jihatdan asoslanadi. Shuningdek, maqolada urg‘uni kompyuter lingvistikasida, xususan, G2P (Grapheme-to-Phoneme) modellarida modellashtirish masalalari tahlil qilinadi.

АGGLYUTINАTIV TILLАRDА IMLО XАTОLАRINI АVTОMАTIK АNIQLАSH VА TUZАTISH (О‘ZBEK TILI MISОLIDА)

2026-05-31T02:48:42+05:00

Tаbiiy tilni qаytа ishlаsh (Nаturаl Lаnguаge Prоcessing, NLP) sоhаsining muhim yо‘nаlishlаridаn biri mаtnlаrdаgi imlоviy xаtоlаrni аvtоmаtik аniqlаsh vа tuzаtishdir. Аyniqsа, аgglyutinаtiv tuzilishgа egа bо‘lgаn о‘zbek tilidа bu mаsаlа murаkkаb hisоblаnаdi, chunki sо‘zlаr kо‘plаb qо‘shimchаlаr оrqаli shаkllаnаdi. Ushbu mаqоlаdа о‘zbek tilidаgi imlо xаtоlаrini аniqlаsh vа tuzаtish аlgоritmlаri, ulаrning ishlаsh prinsiplаri hаmdа zаmоnаviy mаshinаviy о‘qitish yоndаshuvlаri tаhlil qilinаdi. Tаdqiqоtdа lug‘аtgа аsоslаngаn usullаr, Levenshtein mаsоfаsi аlgоritmi, N-grаm mоdellаri vа neyrоn tаrmоqlаrgа аsоslаngаn kоntekstuаl yоndаshuvlаr kо‘rib chiqildi. Nаtijаdа о‘zbek tili uchun gibrid аlgоritm eng sаmаrаli yоndаshuv ekаnligi аsоslаb berildi.

MUALLIFLIK KORPUSINI SHAKLLANTIRISH VA RAQAMLASHTIRISH BOSQICHLARI: AMALIY PLATFORMA ASOSIDAGI YONDASHUV

2026-05-31T04:36:12+05:00

Ushbu maqolada mualliflik korpusini yaratish, uni raqamli muhitga moslashtirish va ilmiy-tahliliy foydalanish uchun tayyorlash bosqichlari ketma-ket yoritiladi. Tadqiqot amaliy jihatdan ishlab chiqilayotgan veb-platforma imkoniyatlariga tayangan holda bayon qilinadi: matnlarni yig‘ish va metadata bilan belgilash, formatlarni standartlash, tokenizatsiya va indekslash, konkordans qidiruvi, harf kesimidagi lug‘at ko‘rinishi, statistik panel, etimologik lug‘at moduli hamda media-integratsiya jarayonlari izchil tahlil qilinadi. Maqolada, ayniqsa, o‘zbek lotin yozuvidagi apostrof variantlarini (o‘/g‘) normallashtirish, PDF/TXT manbalaridan matn ajratish va korpus sifatini oshirishga qaratilgan texnik yechimlarning lingvistik tadqiqotlar uchun ahamiyati ochib beriladi. Natijada muallif uslubini, leksik qatlamni va vaqt bo‘yicha til dinamikasini raqamli metodlar asosida o‘rganish imkonini beruvchi korpus modeli taklif etiladi.

O‘ZBEK TILIDA SIMPTOMLAR ASOSIDA KASALLIKNI ANIQLASH MODELI

2026-05-31T06:08:34+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek tilidagi bemor shikoyatlari va simptomlari asosida kasalliklarni aniqlashga mo‘ljallangan kompyuter modeli ishlab chiqish masalasi ko‘rib chiqiladi. Tadqiqotning asosiy maqsadi o‘zbek tilidagi tibbiy matnlarni avtomatik tahlil qilish va bemor simptomlari asosida ehtimoliy kasalliklarni aniqlash usullarini ishlab chiqishdan iborat. Tadqiqot jarayonida tabiiy tilni qayta ishlash (Natural Language Processing, NLP) texnologiyalari, matnlarni oldindan qayta ishlash usullari hamda mashinaviy o‘rganish algoritmlaridan foydalaniladi. Matnlardan simptomlarni aniqlash, ularni tasniflash va kasalliklarni klassifikatsiya qilish uchun maxsus model taklif etildi. Taklif etilayotgan model bemor shikoyatlaridan muhim tibbiy ma’lumotlarni ajratib olish hamda simptomlar asosida kasalliklarni aniqlash orqali samarali natijalar beradi. Mazkur tadqiqot o‘zbek tilida tibbiy matnlarni avtomatik tahlil qilish va intellektual diagnostika tizimlarini yaratish uchun ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

ENIS BEHIÇ KORYÜREYIN MILLI DÜŞÜNCESININ TAHLILI

2026-06-01T17:14:30+05:00

Enis Behiç Koryürek, "Beş heceli" şairler arasında yer alan 20. yüzyıl şairlerinden biridir. Abdülhak Hâmid, Tovfiq Fikret, Cenap Şehahabeddin ve Celal Sahir'in etkisiyle aruz damarında yazdığı ilk şiirlerinin ana teması tabiat ve aşk motifleriydi. Milliyetçi yazar daha sonraki şiirlerinde müzik türlerini aruza uygulayarak aruzun şeklini değiştirmeye çalışmıştır. Şiir üretimine Birinci Dünya Savaşı ve Milli Mücadele yıllarında başlayan Beş Hececiler, geleneksel şiir yazım biçiminden uzaklaşarak yeni bir üslupla yaratıcılıkla uğraşmayı esas almıştır. Bu nedenle Birinci Dünya Savaşı sırasında Enis Behić Koryurey'in eserlerinde milli duygu ve düşüncelerin de yer aldığı milli fikirlerin kullanıldığı savaş ve kahramanlık hakim olmuştur.Enis Behich Koryurek halkı desteklemek için düzenli olarak vatansever şiirler yazmış ve insanlara bu yönde ilham vermiştir. Mithat Jamak Kuntay'ın vatansever şiirlerinde Türk halkının üstün millî kimlik ve millî birlik kavramlarına sahip militan bir halk olduğu düşüncesi her zaman ön planda olmuştur.Savaşa hazır olmayan Osmanlı devletinin yaşadığı bu zorluklar döneminde, Türkçülük fikirleri yükseldi ve öne çıktı. Savaş sırasında millî fikirlerin yaygınlaşması, halkı millî mücadelenin başarıya ulaşmasında bir araya getirdi.Milli mücadele çağrısı, halk arasında millî benlik ve millî kimlik fikirlerini öne çıkararak onları vatanın başarısı için tartışmaya itti. . Millî kimlik olarak adlandırılan Eniş Behiç'in tarihsel kökleri ile Türk hukukunun tarihsel kökleri, milli mücadele düşüncesiyle şairin şiirlerine de yansımıştır. Müli Maliki, Türk insanının milli manevi değerlerini kültüründe, tarihinde ve hayatında dile getiren şairin oynadığı rol demektir.

RAQAMLI MEDIAMAKONDA MATN: LINGVISTIKADAN TASHQARI INTEGRATIV TAHLIL ZARURATI

2026-06-15T09:53:44+05:00

Mazkur maqolada raqamli media makonida shakllanayotgan mediamatnlarni tahlil qilishning zamonaviy nazariy va metodologik asoslari kompleks tarzda yoritiladi hamda ushbu sohada vujudga kelayotgan yangi ilmiy yo‘nalishlarning konseptual xususiyatlari tahlil qilinadi. Tadqiqotda raqamli kommunikatsiyalar jadal rivojlanayotgan sharoitda mediamatn an’anaviy lingvistik matndan tubdan farq qiluvchi, ko‘p qatlamli semiotik tuzilma sifatida namoyon bo‘layotgani ilmiy jihatdan asoslanadi. Xususan, raqamli mediamatnning multimodallik, interaktivlik, gipermatnlilik, algoritmik boshqaruvchanlik va dinamik yangilanuvchanlik kabi xususiyatlari uning ma’no hosil qilish jarayonini yangi bosqichga olib chiqqanligi ko‘rsatib beriladi.

Maqolada mediadiskurs tahlilida faqat verbal-lingvistik yondashuv bilan cheklanib qolish raqamli muhitdagi kommunikatsiya jarayonlarining to‘liq mohiyatini ochib berish imkonini bermasligi ta’kidlanadi. Shu munosabat bilan vizual, audial, grafik, kinetik, interfeys va platformaviy komponentlarni qamrab oluvchi integrativ tahlil modelining zarurligi nazariy hamda amaliy dalillar asosida asoslab beriladi. Raqamli mediamatnlarda ma’noning shakllanishi bir vaqtning o‘zida turli semiotik kodlarning o‘zaro ta’siri natijasida yuzaga kelishi, shu bois ularni tahlil qilishda polikodlilik tamoyili markaziy ahamiyat kasb etishi ilmiy jihatdan izohlanadi.Tadqiqot doirasida raqamli mediamatn tushunchasining transformatsiyasi, media mahsulotlarda ma’no yaratish mexanizmlarining ko‘p kanalli tabiati, auditoriyaning passiv qabul qiluvchidan faol diskurs ishtirokchisiga aylanishi, shuningdek, algoritmlar va raqamli platformalarning kommunikativ hamda semiotik funksiyalari atroflicha tahlil qilinadi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar, kontent tavsiya qilish tizimlari va raqamli platformalar foydalanuvchi faolligini shakllantiruvchi hamda mediadiskursning mazmuniy va pragmatik xususiyatlarini belgilovchi muhim omil sifatida baholanadi. Shu bilan birga, maqolada korpus lingvistikasi, katta ma’lumotlar (Big Data) tahlili, mashinali o‘qitish va sun’iy intellekt texnologiyalarining mediadiskurs tadqiqotlarida qo‘llanilishi natijasida yuzaga kelayotgan yangi empirik imkoniyatlar yoritiladi. Ushbu texnologiyalar media muhitdagi til birliklari, diskursiv strategiyalar va auditoriya reaksiyalarini keng qamrovli ma’lumotlar asosida tahlil qilish imkonini berishi ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot natijalari asosida raqamli mediamatnlarni o‘rganishda multimodal tahlil, platformaviy yondashuv, diskurs tahlili va korpus-lingvistik metodlarni o‘zaro integratsiya qiluvchi kompleks konseptual model taklif etiladi. Mazkur model raqamli kommunikatsiyalar sharoitida media kontentning semantik, pragmatik va kognitiv xususiyatlarini chuqur tadqiq etish uchun samarali nazariy-metodologik asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

SAVOL GENERATSIYASIDA MATN TUZILISHI VA SAVOLNI SHAKLLANTIRUVCHI OMILLAR XUSUSIDA

2026-05-30T17:35:42+05:00

Mazkur tezisda savol generatsiyasi jarayonida matn tuzilishining o‘rni va savolni shakllantiruvchi asosiy lingvistik omillar tahlil qilinadi. Unda gapning sintaktik qurilishi, morfologik ko‘rsatkichlar hamda semantik bog‘lanishlarning savol hosil qilishdagi ahamiyati yoritiladi. Tadqiqotda savol generatsiyasi faqat deklarativ gapni so‘roq shakliga aylantirish jarayoni emas, balki matndagi axborot markazini aniqlash, uning grammatik va mazmuniy munosabatlarini to‘g‘ri talqin qilish bilan bog‘liq murakkab jarayon sifatida qaraladi. O‘zbek tilining agglyutinativ xususiyatlari savol shakllanishida morfologik tahlilning muhimligini ko‘rsatadi. Natijada sintaktik, morfologik va semantik omillarni kompleks tahlil qilish savol generatsiyasi sifatini oshirishga xizmat qilishi asoslanadi.

IJTIMOIY TARMOQLAR, OAV VA TELEGRAM UCHUN SENTIMENT, MAVZU VA TREND MONITORING NLP PLATFORMASI

2026-05-31T02:19:24+05:00

Ushbu tezisda ijtimoiy tarmoqlar, OAV va Telegram uchun sentiment, mavzu va trend monitoringini amalga oshiruvchi NLP platformasining arxitekturasi va texnik yechimlari taqdim etilgan. Platforma real vaqt rejimida ma’lumot yig‘ish, XLM-RoBERTa asosidagi sentiment tahlil, BERTopic yordamida mavzu modellash va PELT algoritmi orqali trend aniqlash modullarini o‘z ichiga oladi. Tizim o‘zbek va rus tillarini qo‘llab-quvvatlab, kuniga 100,000 dan ortiq xabarni qayta ishlash imkonini beradi. Natijalar sentiment tahlilida 88% F1-score va 5 daqiqadan kam trend aniqlash kechikishini ko‘rsatadi.

KO‘P TILLI KORPUSLAR ASOSIDA MASHINA TARJIMASI TIZIMLARINI TAKOMILLASHTIRISH BOSQICHLARI

2026-05-31T03:42:50+05:00

Sun’iy intellekt va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalarining jadal rivojlanishi mashina tarjimasi sohasini sezilarli darajada o‘zgartirdi. So‘nggi yillarda ko‘p tilli korpuslar neyron mashina tarjima tizimlarining sifatini, kontekstual aniqligini va semantik izchilligini oshirish uchun eng muhim resurslardan biriga aylandi. Ushbu maqolada ko‘p tilli korpuslarga asoslangan mashina tarjima tizimlarini takomillashtirishdagi asosiy bosqichlar va texnologik yondashuvlar tahlil qilinadi. Mazkur tadqiqot, xususan, transformatorga asoslangan neyron arxitekturalari, parallel korpuslarda alignment dasturlari, kontekstga asoslangan tarjima mexanizmlari va ko‘p tilli model integratsiyasiga qaratilgan.

Maqolada ko‘p tilli neyron mashina tarjimasida qo‘llaniladigan zamonaviy yondashuvlar, jumladan, transfer o‘rganish (transfer learning), teskari tarjima (back-translation), ko‘p tilli dastlabki o‘qitish (multilingual pretraining) va ma’lumotlarni qayta tahlil qilish asosida boyitilgan tarjima (retrieval-augmented translation) texnologiyalari tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor kam resursli tillarga qaratilgan bo‘lib, bunda ko‘p tilli korpuslar lekisik noaniqlikni kamaytirish hamda tarjimaning semantik va kontekstual sifatini oshirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Bundan tashqari, maqolada zamonaviy tarjima tizimlariga OPUS, CCMatrix, mC4 va No Language Left Behind (NLLB) korpuslari kabi yirik ko‘p tilli ma’lumotlar to‘plamlarining integratsiyasi muhokama qilinadi.

PARALLEL KORPUS UCHUN O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARI PAREMIYALARI BAZASINI TUZISH TAMOYILLARI

2026-05-31T05:00:07+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek va ingliz tillari paremiyalarining parallel elektron bazasini yaratishning nazariy va amaliy tamoyillari yoritilgan. Tadqiqotda paremiya tushunchasining mazmun doirasi aniqlanib, o‘zbek tilidagi maqol, matal, hikmatli so‘z kabi birliklar hamda ingliz tilidagi proverb va saying tipidagi ifodalarning o‘zaro munosabati qiyosiy jihatdan ko‘rib chiqilgan. Parallel elektron bazaga birliklarni tanlash va kiritishda saralash, semantik, struktur, pragmatik, lingvomadaniy hamda annotatsion mezonlarning muhimligi asoslangan. Shuningdek, paremiya juftliklarini yagona identifikator asosida bog‘lash, ularning ekvivalentlik darajalarini belgilash, variantlarini va qo‘llanish kontekstlarini qayd etish zarurligi ko‘rsatib berilgan. Maqolada o‘zbek va ingliz tillari paremiyalarining parallel elektron bazasi uchun ko‘p maydonli tavsif modelini qo‘llash maqsadga muvofiqligi asoslanadi. Tadqiqot natijalari qiyosiy paremiologiya, tarjimashunoslik, leksikografiya va korpus lingvistikasi uchun ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.

NEYRON TARJIMA TIZIMLARIDA (GOOGLE VA YANDEX) POLISEMANTIK SO‘ZLARNING TARJIMA ANIQLIGINI BAHOLASH

2026-05-31T06:38:13+05:00

Mazkur maqolada zamonaviy neyron mashina tarjimasi tizimlari Google Translate va Yandex Translate misolida polisemantik so‘zlarning tarjima aniqligi tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida o‘zbek tilidagi ko‘p ma’noli birliklar turli kontekstlarda ingliz va turk tillariga tarjima qilinib, ularning semantik mosligi, adekvatligi hamda aniqlik darajasi baholandi. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, neyron tarjima tizimlari denotativ ma’nolarni yuqori aniqlikda yetkazib bera oladi, biroq ko‘chma va metaforik ma’nolarni tarjima qilishda, ayniqsa kuchli kontekstga bog‘liq holatlarda, muayyan xatoliklar yuzaga keladi. Shuningdek, tadqiqot NMT tizimlarida kontekstni chuqur anglash muammosi hanuz dolzarb ekanini tasdiqlaydi.

ҚАЗАҚ ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА CHATGPT МҮМКІНДІКТЕРІН ПАЙДАЛАНУ ЖОЛДАРЫ

2026-06-02T12:05:04+05:00

Бұл мақалада қазақ тілі сабақтарында ChatGPT платформасының мүмкіндіктерін пайдалану жолдары қарастырылады. Қазіргі цифрлық қоғам жағдайында білім беру жүйесінде жасанды интеллект технологияларын қолдану өзекті мəселелердің біріне айналып отыр. Əсіресе ChatGPT секілді генеративті жасанды интеллект құралдары оқыту үдерісін жаңғыртуға, оқушылардың тілдік дағдыларын дамытуға, шығармашылық белсенділігін арттыруға жəне білімді дербестендіруге мүмкіндік береді. Зерттеу барысында қазақ тілі сабақтарында ChatGPT платформасын қолданудың негізгі бағыттары, оның тыңдалым, айтылым, оқылым жəне жазылым дағдыларын дамытудағы рөлі сараланады. Сонымен қатар ChatGPT арқылы тапсырма құрастыру, мəтін талдау, тілдік нормаларды меңгерту жəне оқушылардың сыни ойлау қабілетін дамыту мəселелері қарастырылады. Мақалада жасанды интеллект технологияларын білім беру үдерісіне енгізудің артықшылықтары мен кемшіліктері ғылыми тұрғыдан талданып, отандық жəне шетелдік ғалымдардың пікірлері негізінде бағаланады.

O‘ZBEK ILMIY DISKURSIDA REFERENTSIAL ZANJIRLAR: TUZILISHI, TURLARI VA MATN BIRLASHUVIGA TA’SIRI

2026-06-19T15:14:17+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek ilmiy diskursida referentsial zanjirlarning tuzilishi, turlari va matn birlashuviga ta’siri o‘rganiladi. Tadqiqot uchta soha texnika, tibbiyot va gumanitar fanlar bo‘yicha 30 ta ilmiy maqoladan iborat korpus asosida amalga oshirildi. Tahlil natijalariga ko‘ra, o‘zbek ilmiy matnlarida to‘liq nominal zanjirlar (35%) va demonstrativ zanjirlar (28%) ustunlik qiladi. Shuningdek, olmoshli zanjirlarning ulushi esa atigi 10% ni tashkil etadi. Referentsial uzilish holatlari ham tahlil qilinib, ularning asosiy sabablari va bartaraf etish yo‘llari ko‘rsatiladi. Natijalar o‘zbek ilmiy yozuvining o‘ziga xos referentsial strategiyasini belgilashga yordam beradi.

TABIIY TILNI QAYTA ISHLASHDA PREDIKAT – ARGUMENT MODELI

2026-05-30T16:36:00+05:00

Ushbu maqolada tabiiy tilni qayta ishlashda predikat–argument modelining nazariy asoslari, qo‘llanilish sohalari va ahamiyati tahlil qilinadi. Modelning Semantic Role Labeling, axborotni ajratib olish, savol-javob tizimlari hamda mashina tarjimasidagi o‘rni keng yoritiladi. Shuningdek, predikat va argument o‘rtasidagi semantik munosabatlarning tilni tushunish jarayonidagi roli ochib beriladi. Maqolada modelning ijobiy jihatlari bilan bir qatorda uning kamchiliklari, jumladan, diskurs darajasidagi munosabatlarni ifodalashdagi muammolar, kontekst va pragmatik omillarni hisobga olishdagi kamchiliklar ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, PropBank, AMR va UMR kabi zamonaviy semantik reprezentatsiya tizimlarining predikat–argument modeliga asoslanib rivojlanganligi ta’kidlanadi.

O‘ZBEK TILIDAGI MATNLARDA SENTIMENT TAHLIL: SINFLAR NOMUTANOSIBLIGI MUAMMOSI VA MA’LUMOTLARNI SUN’IY KO‘PAYTIRISH (DATA AUGMENTATION) USULLARI

2026-05-31T00:40:28+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek tilidagi matnlarda emotsiyalarni aniqlash ma’lumotlar to‘plamida (datasetda) uchraydigan sinflar nomutanosibligi (class imbalance) muammosi va uni ma’lumotlarni sun’iy ko‘paytirish (Data Augmentation) usullari orqali bartaraf etish masalalari o‘rganilgan. O‘zbek tilining agglyutinativ va kam resursli (low resource) tillar guruhiga kirishi sababli, xorijiy tillarga mo‘ljallangan standart yondashuvlarni qo‘llashdagi qiyinchiliklar tahlil qilingan. Ma’lumotlar bazasining miqdoriy va sifat ko‘rsatkichlari asosida, ayniqsa kam sonli sinflarning o‘ziga xos xususiyatlari ochib berilgan.

JAHON TAJRIBALARIDA NERNI ANIQLASH METODLARI

2026-05-31T02:42:23+05:00

Ushbu maqolada tabiiy tilni qayta ishlash (Natural Language Processing – NLP) sohasi, uning nazariy asoslari hamda amaliy yo‘nalishlari keng yoritiladi. NLP informatika va sun’iy intellektning muhim bo‘limi sifatida inson tilini kompyuterlar tomonidan tushunish va qayta ishlash imkonini yaratadi. Tadqiqotda NLP ning asosiy vazifalari sifatida axborotni indekslash, axborotni qidirish, matnlarni tasniflash, avtomatik tarjima, savol-javob tizimlari va matn generatsiyasi kabi yo‘nalishlar tahlil qilinadi. Ayniqsa, axborot ekstraksiyasi (Information Extraction) va Named Entity Recognition (NER) texnologiyasining ahamiyati alohida ko‘rib chiqiladi. NER tizimlarining rivojlanish bosqichlari, qoidaga asoslangan va leksik yondashuvlari, shuningdek, CoNLL-2003 va WNUT-2017 kabi keng qo‘llaniladigan datasetlar tavsiflanadi. Tadqiqotda NER ning tuzilmagan matnlardan strukturaviy axborotni ajratib olishdagi roli ilmiy manbalar asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, zamonaviy NLP tizimlarining transformatsion arxitekturasi va ularning bosqichma-bosqich ishlash prinsiplari ham yoritilgan. Maqola natijalari NLP va NER texnologiyalarining zamonaviy axborot tizimlaridagi muhim o‘rnini ko‘rsatadi.

O‘ZBEK-INGLIZ PARALLEL KORPUSIDA TEGLASH, BILINGVAL KODLASH, SEGMENTLASH, POS TEGLASH VA INDEKSLASH MASALASI

2026-05-31T04:19:17+05:00

Ushbu maqolada o‘zbek-ingliz parallel korpusini yaratish jarayonida muhim bo‘lgan teglash, bilingval kodlash, segmentlash, so‘z turkumlarini avtomatik belgilash (POS-teglash) hamda indekslash masalalari tahlil qilinadi. Korpusni qayta ishlashda ishlatiladigan asosiy formatlar – CoNLL-U, XML, TEI va JSON’ning texnik va lingvistik imkoniyatlari qiyosiy ko‘rib chiqiladi. Har bir formatning afzalliklari, qo‘llanish sohasi va ularning parallel korpusdagi funksional ahamiyati izohlanadi. Tadqiqotda korpusni teglash va kodlashda Universal Dependencies, TEI P5 hamda XML strukturalarining birlashtirilgan modeli tavsiya etiladi. Shuningdek, segmentlash va indekslash jarayonlarining korpusda qidiruv, statistik tahlil va avtomatik tarjima tizimlaridagi roli ilmiy asosda yoritiladi. Maqola natijalari o‘zbek tilining kompyuter lingvistikasi sohasida zamonaviy xalqaro standartlarga integratsiyalashuviga xizmat qiladi.

NORMATIV-HUQUQIY MATNLARNING SEMANTIK-SINTAKTIK XUSUSIYATLARI

2026-05-31T05:58:54+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek normativ-huquqiy matnlarining semantik va sintaktik xususiyatlari lingvo-mantiqiy ekspertiza nuqtai nazaridan tahlil qilinadi. Tadqiqotda normativ matnlardagi terminologik tizim, normativ modallik, umumlashtirilgan havola konstruktsiyalari, sintaktik noaniqlik, presuppozitsiya, implikatura hamda inferensial bog‘lanishlar o‘rganiladi. Shuningdek, “yig‘im” va “davlat boji” tushunchalari misolida normativ birliklarning ichki mantiqiy qurilishi va huquqiy interpretatsiyasi tahlil qilinadi. Maqolada normativ-huquqiy matnlarni faqat leksik-semantik emas, balki pragmatik va mantiqiy jihatdan ham tadqiq etish zarurligi asoslanadi. Lingvo-mantiqiy ekspertiza yuridik diskursni tahlil qilishning integrativ metodologik modeli sifatida talqin qilinadi.

TƏSƏVVÜF ƏDƏBİYYATININ GÖRKƏMLİ NÜMAYƏNDƏSİ ƏHMƏD YƏSƏVİ

2026-06-01T17:01:00+05:00

Türk təsəvvüf ədəbiyyatının görkəmli simalarından biri Xoca Əhməd Yəsəvi olmuşdur. Xoca Əhməd Yəsəvi İran sufiləri tərəfindən Pir-i-Türküstan deyə tanınmışdır. Türk ellərində tarixi və ədəbi simasından çox övliya şair kimi bilinmişdir. Əhməd Yəsəvi Türküstanın Seyram şəhərində İbrahim adlı şeyxin ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası şeyx İbrahimin Həzrət Əli nəslindən olduğu düşünülür. Yeddi yaşında atasından, az zaman sonra anasından yetim qalmışdır. Bundan sonra Şeyx Arslan Baba Hicazdan gələrək ona mənəvi atalıq etmişdir. Bir gün Məhəmməd Peyğəmbərin səhabəsi ac qalmış, Peyğəmbərdən yemək istəmişdir. Peyğəmbər dua etmiş və Cəbrail onlara cənnətdən xurma gətirmişdir. Xurmalar yiyilərkən bir dənəsi yere düşmüş, Cəbrail də “Bu xurma sizin Türküstan ümmətinizdən Əhməd Yəsəvinin qismətidir” demişdir. Məhəmməd Peyğəmbər Arslan Babanı çağırıb xurmanı ona verərək demişdir ki, Məndən sonra Əhməd adlı bir uşaq doğulacaq, onu tap və bu xurmanı ona ver. Arslan baba Məhəmməd Peyğəmbərin duası ilə əsirlərcə yaşamış, bütün dünyanı gəzib Əhmədi tapmışdı. Arslan Baba Əhmədə salam verincə Əhməd “Baba əmanətiniz hanı?” deyə soruşdu. Arslan Baba təəccübləndi “sən hardan bilirsən” deyə heyrətlə soruşdu. Əhməd Allah mənə bildirdi dedi. Beləliklə, axtardığını tapan Arslan baba uzun müddət Yəsəvinin mürşidi oldu. Yenə çocuk yaşlarında Yəsəvi adında bir türk hökmdarı ilə tanış olur. Hökümdar Qracıq dağında ov edərkən dağın girintili çıxıntılı olması səbəbindən ov edə bilmir və dağı ortadan götürmək istəyir. Dövrün heç bir övliyası müxtəlif dualarla bacarmadığı bu işi Əhməd bacardı. Onun bu kəramətini görən hökmdar Əhməddən ikinci xahişi bu olur ki, adının cahanda qalmasını istəyir. Əhməd dedi ki, hər kim bizi sevərsə sənin adınla birlikdə ansın. Bu səbəbdən o gündən sonra Əhmədi Xoca Əhməd Yəsəvi deyə andılar.

ПРИМЕНЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ПЛАТФОРМ ДЛЯ РАЗВИТИЯ ЧИТАТЕЛЬСКОЙ ГРАМОТНОСТИ УЧАЩИХСЯ

2026-06-02T12:27:56+05:00

В данной статье рассматривается применение цифровых платформ в развитии читательской грамотности учащихся. В условиях цифровизации образования использование инновационных технологий становится одним из важнейших направлений совершенствования учебного процесса. Особое внимание уделяется роли цифровых образовательных платформ в формировании навыков осмысленного чтения, анализа текста, критического мышления и повышения мотивации учащихся к чтению. В ходе исследования анализируются возможности цифровых платформ в развитии читательской грамотности, их влияние на образовательный процесс, а также преимущества и недостатки цифровых технологий в обучении. На основе научных трудов отечественных и зарубежных исследователей рассматриваются современные подходы к формированию читательской компетенции учащихся в условиях цифровой образовательной среды.

QORAQALPOQ TILI MORFOANNOTATORINI YARATISH ASOSLARI

2026-05-30T17:28:42+05:00

Maqolada qoraqalpoq korpus lingvistikasi sohasida muhim masala bo‘lgan avtomatik morfologik annotatsiyalovchi dastur yaratish, bunda, FST, Foma (chekli avtomatik transdyuserlar)lardan unumli foydalanish haqida so‘z boradi. Maqolada qoraqalpoq tili morfologiyasini avtomatlashtirishning metodologik asosi va dastlabki prototipi berib o‘tilgan.

BIG DATA TEXNOLOGIYALARIDA N-GRAM MODELLAR, INDEKSLASH VA REAL VAQTLI TAHLIL USULLARINING QO‘LLANILISHI

2026-05-31T01:07:00+05:00

Ushbu maqolada BigData muhitida keng qo‘llaniladigan zamonaviy texnologiyalar – N-gram modellar, Elasticsearch asosidagi matnni indekslash, Apache Kafka yordamida real vaqtli matn oqimlarini qayta ishlash, NoSQL ma’lumotlar bazalarida o‘zbek matnli lug‘atlarni saqlash hamda bulut muhitida matn tahlili xizmatlarining o‘rni va amaliy ahamiyati yoritilgan. Mazkur texnologiyalar katta hajmdagi matnli ma’lumotlarni tezkor qayta ishlash, qidirish, tahlil qilish va real vaqt rejimida qaror qabul qilish jarayonlarini optimallashtirishda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada har bir texnologiyaning ishlash printsipi va ularning BigData ekotizimidagi o‘zaro bog‘liqligi ilmiy jihatdan tahlil qilingan.

HISSIYOT TAHLILI (SENTIMENT ANALYSIS): ILMIY TADQIQOTLAR VA TEXNOLOGIYALAR

2026-05-31T03:33:02+05:00

Ushbu maqolada hissiyot tahlili (Sentiment Analysis) tushunchasi, uning nazariy asoslari, sohada oʻtkazilgan ilmiy tadqiqotlar va amaliy dasturiy tizimlar yoritiladi. Sentiment analysis – bu matnlardan foydalanuvchi kayfiyatini aniqlash, ijobiy, salbiy yoki neytral hissiyotlarni avtomatik ravishda tahlil qilish jarayonidir. Maqolada klassik va zamonaviy tadqiqotchilar, shuningdek, Google Cloud, IBM Watson va Microsoft Azure kabi tizimlarning imkoniyatlari va ishlash printsiplari koʻrib chiqiladi. Shu bilan birga, mashina oʻrganishiga asoslangan tahlillar uchun katta hajmdagi datasetlar yaratish bosqichlari keltirilib, Oʻzbek tilida sentiment tahlilini rivojlantirish imkoniyatlari va kelajak istiqbollari ham muhokama qilinadi.

MATNDAN KORPUSGA: O‘ZBEK SHE’RIYATI MUALLIFLIK KORPUSINI YARATISHDAGI METODOLOGIK MUAMMOLAR

2026-05-31T04:53:09+05:00

Mazkur maqolada o‘zbek she’riyati mualliflik korpusini yaratish jarayonida yuzaga keladigan metodologik muammolar tizimli ravishda tahlil qilingan. Poetik matnlar oddiy matnlar to‘plami sifatida emas, balki murakkab, ko‘p qatlamli til materiali sifatida talqin qilinadi. Tadqiqotda poetik korpus yaratishning asosiy muammolari – matn chegarasini aniqlash, janr aralashuvi, mualliflik masalasi, xronologik noaniqlik hamda ortiqcha elementlar muammosi batafsil yoritiladi. Shuningdek, ushbu muammolarni hal etish uchun filtrlash, normalizatsiya, annotatsiya va muvozanatlashga asoslangan konseptual model taklif etiladi. Tadqiqot natijalari poetik korpusni shakllantirish jarayonini standartlashtirish, uning reprezentativligini oshirish va keyingi lingvostatistik hamda stilistik tahlillar uchun ishonchli empirik asos yaratishga xizmat qiladi.

IJTIMOIY TARMOQLAR SENTIMENT TAHLILINING ZAMONAVIY YONDASHUVLARI

2026-05-31T06:25:44+05:00

Ushbu maqola tabiiy til ishlov berish (NLP) texnologiyalarining ijtimoiy tarmoqlardagi sentiment tahlilida qo‘llanishini keng qamrovli tahlil qiladi. Tadqiqot doirasida klassik statistik usullardan tortib zamonaviy transformer-asosli neyron tarmoqlargacha bo‘lgan to‘qqiz xil model Sentiment140, GoEmotions v2 va IMDb kabi ommaviy ma’lumotlar to‘plamlarida taqqoslangan. Eksperimental natijalar shuni ko‘rsatadiki, RoBERTa modeli 93.2% aniqlik ko‘rsatib, barcha solishtirma modellardan ustun keldi. XLM-RoBERTa modeli esa sakkiz tilda o‘tkazilgan ko‘p tilli sinovlarda 74.8%–92.0% oralig‘ida aniqlik ko‘rsatib, o‘zbek tili uchun alohida o‘rganish zarurligini isbotladi. Tadqiqot natijalari brend monitoring, siyosiy tahlil va jamoatchilik fikrini real vaqtda kuzatish tizimlarini loyihalashda amaliy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

«ҚЫЗ ЖІБЕК» ЖЫРЫНЫҢ ЛИНГВОПОЭТИКАСЫ: ГЕНДЕРЛІК АСПЕКТ

2026-06-01T17:43:02+05:00

Тіл ғылымында гендерлік бағытты қалыптастыру ауызша, жазбаша тараған мұралар негізінде іске асары хақ. т.б. Соның ішінде көркем мәтіндердегі гендер көрінісін стильдік қырынан зерттеудің де өзіндік мәні бар. Әйел мен ер адам тілінің ұлттықэтникалық деңгейдегі гендерлік айырмасы кез келген дәуір ақындарына (жазушыларына) тән. Халық ауыз әдебиетінде гендерлік сипат анық бейнеленген.

Қазақ лиро-эпостық жырлары ұлттық дүниетанымның, эстетикалық талғамның, әлеуметтік-мәдени құндылықтардың көркем көрінісі болып табылады. Солардың ішінде Қыз Жібек жыры ерекше поэтикалық құрылымымен, тілдік өрнегімен және гендерлік сипаттағы бейнелеу жүйесімен дараланады. Жырда әйел мен ер бейнесі тек сюжеттік қызмет атқармайды, сонымен бірге ұлттық мәдени кодтың, әлеуметтік қатынастардың және қазақ қоғамындағы гендерлік ұстанымдардың көркем моделі ретінде көрінеді. Сондықтан «Қыз Жібек» жырының лингвопоэтикалық табиғатын гендерлік аспектіде қарастыру – қазіргі тіл ғылымдағы маңызды бағыттардың бірі.

Лингвопоэтика мәтіндегі тілдік бірліктердің эстетикалық, экспрессивтік және концептуалдық қызметін зерттейді. Ал гендерлік талдау әйел мен ер образдарының тіл арқылы берілу ерекшелігін, олардың әлеуметтік мәртебесі мен мәдени репрезентациясын анықтауға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда «Қыз Жібек» жырындағы поэтикалық тіл тек көркемдік құрал емес, сонымен қатар гендерлік дүниетанымды қалыптастырушы семиотикалық жүйе ретінде танылады.

НАЦИОНАЛЬНО-КУЛЬТУРНОЕ СВОЕОБРАЗИЕ КАЗАХСКИХ И РУССКИХ ТЕРМИНОВ РОДСТВА: СОПОСТАВИТЕЛЬНЫЙ АСПЕКТ

2026-06-15T15:59:00+05:00

В статье рассматриваются особенности родственных наименований, функционирующих в казахском и русском языках. Дается описание их этнокультурной специфики, прослеживается взаимосвязь языка и культуры. На примере некоторых терминов родства анализируется их происхождение, своеобразие национального сознания и мышления. Автор исследует характерные черты лексики родства на материале пословиц и поговорок.